Ψάχνοντας {LF}ακόμη για ήρωες

Μπορεί τα πάντα να γίνονται στο όνομα της δημοκρατίας. Αλλά σχεδόν τίποτε να μην υπακούει στον δημοκρατικό κανόνα.

Το σχήμα αυτό δεν περιγράφει μία και μόνο χώρα, αλλά μια ολόκληρη ήπειρο. Ισχύει για τη Βενεζουέλα και για τη Βολιβία όσο και για τη Χιλή. Ισχύει για τη Λατινική Αμερική, μια γη που είναι πολύ μακριά αλλά συγχρόνως και πολύ κοντά για να μη φτάσουν ως την άκρη της βαλκανικής χερσονήσου τα πολιτικά της πάθη. Με τον Μαδούρο ή με τον Γκουαϊντό; Με τον Μοράλες ή απέναντι στον Μοράλες; Και στη Χιλή; Τι συμβαίνει στη Χιλή;

Συμβαίνει ό,τι και στην υπόλοιπη Λατινική Αμερική: Είτε στο Σαντιάγο είτε στη Λα Παζς, το φιτίλι μπορεί να ανάψει γρήγορα – τόσο γρήγορα ώστε η ταχύτητα να ξαφνιάσει ακόμη και τους Λατινοαμερικανούς της διασποράς. «Δεν περίμενα», γράφει στο ηλεκτρονικό περιοδικό Slate μια αμερικανίδα δημοσιογράφος που κατάγεται από τη Χιλή, «να δω τόσο πολλούς ανθρώπους κι απ’ όλες τις κοινωνικές τάξεις να διαδηλώνουν ζητώντας ριζικές μεταρρυθμίσεις». Ούτε περίμενε να δει τον στρατό ξανά στους δρόμους του Σαντιάγο, ούτε και ατελείωτες ουρές στα σούπερ μάρκετ, δεν περίμενε να επαναληφθεί καμία από εκείνες τις σκηνές που σημάδεψαν ανεξίτηλα τη χώρα της τη δεκαετία του 1970.

Και δεν θα περίμενε κανείς άλλος, ακόμη και αν δεν έχει μνήμες από την εποχή του Αλιέντε και τη χούντα του Πινοσέτ, να σημαδεύουν σήμερα οι αστυνομικοί με τα όπλα τους, όπλα με πλαστικές σφαίρες, όχι τον αέρα ή τουλάχιστον τα σώματα, αλλά κατευθείαν τα μάτια των διαδηλωτών – εκεί ακριβώς όπου η πλαστική σφαίρα μπορεί να αφήσει ένα απάνθρωπα ανεξίτηλο σημάδι. Μπορεί να τυφλώσει.

Οι αστυνομικοί στο Σαντιάγο δεν πυροβολούν στο ψαχνό αλλά στο μάτι και η Χιλή μετρά νεκρούς, όπως νεκρούς έχει μετρήσει σχεδόν κάθε χώρα της Λατινικής Αμερικής, θύματα μιας βίαιης καταστολής, την ένταση της οποίας δεν επηρεάζει κανένα ιδεολογικό πρόσημο. Οι δυνάμεις της τάξης στη Βενεζουέλα του Μαδούρο δεν είναι λιγότερο άγριες και βάναυσες από εκείνες της Χιλής. Χτυπούν και εκείνες στο ψαχνό και χτυπούν με πραγματικά πυρά, όπως χτυπούν και στη Βολιβία.

Ούτε παίζει κάποιον ρόλο το ιδεολογικό πρόσημο στην τήρηση του Συντάγματος. Ο καταστατικός χάρτης μπορεί να υποφέρει στη Βραζιλία του Μπολσονάρο όσο και στη Βολιβία του Μοράλες. Η ίδια η δημοκρατία υπέφερε στη Βολιβία όπου, από το 2006 που ανέλαβε την εξουσία, ο πρώτος ιθαγενής πρόεδρός της συγκέντρωνε όλο και περισσότερη εξουσία στα χέρια του. Ο κανόνας δεν αλλάζει στη Λατινική Αμερική είτε είναι κανείς δεξιός είτε αριστερός. Ο Μοράλες διεκδίκησε περισσότερη εξουσία στο «όνομα του λαού», όπως θα έκανε κάθε λαϊκιστής τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς. Στο όνομα του λαού και της δημοκρατίας παραβίασε το Σύνταγμα της χώρας του και νόθευσε τις εκλογές, στο ίδιο όνομα αιματοκύλισε και ο Μαδούρο το Καράκας.

ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΕΡΩΤΗΜΑ. Ωραία, να είναι λοιπόν κανείς με τον Γκουαϊντό στη Βενεζουέλα ή με τον Μαδούρο; Να υποστηρίξει τη διάδοχο του Μοράλες στη Βολιβία ή να καταγγείλει το υποτιθέμενο πραξικόπημα που του στέρησε την εξουσία; Το ερώτημα διατυπώνεται και αλλιώς. Είναι τελικά τα πάθη της νότιας Βαλκανικής τέτοια που σχεδόν επιβάλλουν να εμπλακεί κανείς συναισθηματικά και πολιτικά στα πάθη της Λατινικής Αμερικής; Μπορεί και να είναι. Αλλά είναι σαν η συζήτηση να έχει σταματήσει στον χρόνο. Η πρόσληψη για την άλλη άκρη του κόσμου δείχνει να κολλήσει στη δεκαετία του ’70, τότε που η Λατινική Αμερική έμοιαζε με την πιο εύφορη γη για να φυτρώσει ο καρπός της επανάστασης ή με ένα εργαστήρι εφαρμογής της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής που μπορούσε να προκαλεί μόνο οργή και απέχθεια. Η συζήτηση στη Νότια Βαλκανική για τη Νότια Αμερική γίνεται με αυτούς τους όρους – τους όρους ενός λαού που αναζητά απεγνωσμένα ήρωες και, μπρεχτικά μιλώντας, αλίμονό του.

Αλήθεια αλίμονο, ο Μαδούρο δεν είναι καθόλου ήρωας. Δεν είναι ούτε ο Μοράλες. Δεν είναι καν ένας δοξασμένος ήρωας των περασμένων δεκαετιών, ο Ντανιέλ Ορτέγα στη Νικαράγουα. Κι αυτός ακόμη, ο άγιος ηγέτης των Σαντινίστας, διολίσθησε στον ίδιο αυταρχισμό, στην ίδια βία. Αυτό το λίκνο της επανάστασης μέτρησε τον περασμένο χρόνο 448 νεκρούς μέσα σε τέσσερις μήνες. Διαδηλωτές καταδικάστηκαν για δολοφονίες που δεν διέπραξαν, φοιτητές συλλαμβάνονταν από παρακρατικούς, γιατροί και νοσηλευτές έχασαν τη δουλειά τους επειδή περιέθαλψαν τους τραυματίες διαδηλωτές.

Στη Λατινική Αμερική η «αναγκαστικότητα του ξύλου» σπέρνει τον θάνατο εξίσου στη Χιλή και τη Βολιβία, τη Βενεζουέλα και τη Νικαράγουα. Χωρίς ίχνος πολιτικής ή ιδεολογικής διάκρισης. Γι’ αυτό δεν μπορεί κανείς παρά να είναι επιφυλακτικός απέναντι σε κάθε Γκουαϊντό πριν από έναν χρόνο ή σε κάθε Ζανίν Ανιές που σήμερα υπόσχεται στη Βολιβία ελεύθερες και δίκαιες εκλογές, αλλά ποιος μπορεί να είναι βέβαιος πως και αυτές οι εκλογές δεν θα νοθευτούν στο όνομα πάντα του λαού και της δημοκρατίας;

Η ιστορία της Λατινικής Αμερικής είναι μια ιστορία κατασπαταλημένου πλούτου, τεράστιων ανισοτήτων και δημοκρατικού ελλείμματος. Είναι μια ιστορία που δεν μπορεί να αφήνει αδιάφορο κανέναν. Αλλά και που κανένας δεν μπορεί πια να βλέπει με τους παραμορφωτικούς φακούς παλιών ή νέων ιδεολογημάτων. Η Λατινική Αμερική υποφέρει. Και δεν προσφέρεται για πολιτικό θέαμα από καμιά γωνιά της Νότιας Βαλκανικής.