Ο λαϊκισμός αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία

Οι κοινωνίες μας αλλάζουν συνεχώς. Η τεχνολογία, η κλιματική αλλαγή και η παγκοσμιοποίηση φέρνουν αναπόφευκτες κοινωνικοοικονομικές αλλαγές. Συχνά οι «χαμένοι» αυτών των αλλαγών απαντούν εκλογικά, ψηφίζοντας κάποιο ακραίο ή λαϊκιστικό κόμμα.

Επειδή τα κόμματα αυτά επικαλούνται την αντίθεση μεταξύ «αγνού λαού» και «διεφθαρμένης ελίτ» για να προσελκύσουν ψηφοφόρους, οι περισσότεροι μελετητές του φαινομένου εστιάζονται σ’ αυτήν την αντίθεση για να εξηγήσουν την έξαρση του λαϊκισμού σε όλη την Ευρωπη. Ο λαϊκισμός μπορεί να προκαλέσει αστάθεια, ειδικά σε δημοκρατίες με αδύναμους θεσμούς, αλλά μπορεί να έχει και θετικές / διορθωτικές επιπτώσεις για τη δημοκρατία, επειδή δίνει φωνή σε περιθωριοποιημένες ομάδες ψηφοφόρων και πιέζει τα κυβερνητικά κόμματα να λάβουν μέτρα υπέρ αυτών των ομάδων. Κάποιοι μάλιστα ισχυρίζονται πως η καλύτερη απάντηση στους δεξιούς λαϊκιστές, που ορίζουν τον λαό με εθνοτικούς όρους, είναι μια άλλη μορφή λαϊκισμού, πιο προοδευτική, που προέρχεται από την Αριστερά. Αυτή η μορφή λαϊκισμού θα είναι επίσης εθνικιστική και θα απευθύνεται στα  συναισθήματα για να μπορέσει να κερδίσει πίσω τους  ψηφοφόρους.

Αυτή η άποψη είναι επί της ουσίας επικίνδυνη και αντιδημοκρατική. Να γιατί: ο λαϊκισμός δεν είναι ούτε ρητορικό εργαλείο, ούτε ιδεολογία, όπως πολλοί ισχυρίζονται. Είναι ένα σύστημα πολιτεύματος, εναλλακτικό της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, που όριζει τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες θα έπρεπε να λαμβάνουν και να εκτελούν τις συλλογικές τους αποφάσεις.

Αυτό σημαίνει ότι αυτό που θα έπρεπε να μας απασχολεί ιδιαίτερα με το θέμα του λαϊκισμού δεν είναι η έμφασή του στον λαό – εξάλλου ποιο κόμμα δεν απευθύνεται στον λαό λίγοτερο η περισσότερο – αλλά η προσπάθεια των λαϊκιστών να παραμερίσουν και να υπονομεύσουν τους ενδιάμεσους δημοκρατικούς και συνταγματικούς θεσμούς στο όνομα της λαϊκής βούλησης.

Οι λαϊκιστές θεωρούν πως οι μόνες νόμιμες συλλογικές αποφάσεις σε μια κοινωνία είναι αυτές που λαμβάνονται απευθείας από τον λαό – με άλλα λόγια, μόνο η λαϊκή βούληση νομιμοποεί τις συλλογικές αποφάσεις των κοινωνιών. Εδώ όμως βρίσκεται και η λεπτή γραμμή μεταξύ δημοκρατίας και αυταρχισμού: δεν ύπαρχει μία και μόνο αδιαίρετη λαϊκή βούληση. Οι κοινωνίες απαρτίζονται από διαφορετικές ομάδες με ποικίλες, και πολλές φορές αντιφατικές, προτεραιότητες. Η εξίσωση της βούλησης κάποιων με τη βούληση όλων και ο ισχυρισμός πως αυτή η βούληση είναι μία, και αδιαίρετη, αποτελεί ένα μεγάλο εμπόδιο για τη δημοκρατία. Αναπόφευκτα σημαίνει πως όσοι δεν ανήκουν σ’ αυτήν την ομάδα περιθωριοποιούνται. Σημαίνει επίσης πως οι συνταγματικοί θεσμοί οι οποίοι είναι σχεδιασμένοι να προστατεύουν τα δικαιώματα όλων των πολιτών, όχι μόνο της πλειοψηφίας, υπονομεύονται.

Ας πάρουμε το παράδειγμα του Brexit: η εξίσωση της βούλησης του 52% αυτών που ψήφισαν στο δημοψήφισμα με τη μία και αδιαίρετη βούληση του βρετανικού λαού έχει διχάσει τη Βρετανία και έχει προκαλέσει τεράστια αστάθεια.

Η φιλευθερη – η αντιπροσωπευτική – δημοκρατία δεν είναι απλά μία θεωρητική ιδέα. Είναι το θεσμικό και συνταγματικό πλαίσιο με βάση του οποίου λειτουργούν οι μοντέρνες κοινωνίες. Οι νομοθετικοί και οι δικαστικοί θεσμοί εγγυώνται το κράτος δικαίου και λαμβάνουν, νομιμοποιούν και εφαρμόζουν τις συλλογικές κοινωνικές αποφάσεις. Είναι απαραίτητοι για τη σωστή διαχείριση και αποφυγή κοινωνικών συγκρούσεων. Η έλλειψη σεβασμού που έχουν οι λαϊκιστές προς τους συνταγματικούς θεσμούς σημαίνει απλά πως ο λαϊκισμός είναι επικίνδυνος για τη δημοκρατία. Οι αναφορές στον λαό είναι παραπλανητικές, και συνήθως η γλώσσα που χρησιμοποιούν οι δικτάτορες.

Η Δάφνη Χαλικιοπούλου είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Συγκριτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Ρέντινγκ. Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο Social Europe