«Η ζωή ρέει και {LF}εκτός αισθητικής»

Ο Δημήτρης Αντωνίτσης έχει διττή ιδιότητα. Εικαστικός δημιουργός και επιμελητής εκθέσεων τέχνης. Ειδικά οι εκθέσεις που έχει επιμεληθεί και παρουσιάσει από το 1999 στο Σαχτούρειο Σχολείο της Υδρας είναι ένα από αυτά τα «ραντεβού» που ανανεώνεις κάθε καλοκαίρι για να επισκεφθείς το συγκεκριμένο νησί. Νησί που ο Αντωνίτσης αγάπησε και δέθηκε τόσο με τον τόπο και με τους ανθρώπους του που σχεδόν έχει αποκτήσει ταυτότητα ντόπιου.

Υστερα από το κλείσιμο της φετινής έκθεσης, επετειακής για τα 20 χρόνια του Hydra School Project, στο Μέγαρο Τσαμαδού όπου στεγάζεται η σχολή Εμποροπλοιάρχων, ο Δημήτρης Αντωνίτσης επέστρεψε στην Αθήνα. Για σύντομο διάστημα πριν αναχωρήσει για τη Νέα Υόρκη, όπου συνήθως δουλεύει το καλλιτεχνικό του πρόγραμμα και συγκεντρώνει ιδέες και αφορμές για τις καλοκαιρινές του εκπλήξεις. Ο ίδιος πρότεινε το σημείο της συνάντησής  μας. Μετατόπιση λοιπόν από το αθηναϊκό κέντρο, προς το κέντρο της Κηφισιάς. Εκεί όπου ο αργός ρυθμός των βορείων προαστίων αναμετράται ακόμη με την έννοια της απόλαυσης του διαθέσιμου ελεύθερου χρόνου. Στο πατάρι ενός καταστήματος που συνδυάζει ποικιλίες καφέ, ξηρών καρπών και συνοδευτικών αποσταγμάτων. «Το «Δέος» ήταν η εικοστή έκθεση που έκανα στην Υδρα. Για μένα ήταν πρόκληση να μπει σύγχρονη τέχνη σε έναν παρθένο χώρο με πολλή ιστορία και επειδή είχα προσωπική σχέση με τα μέλη της οικογένειας ήθελα να νιώθουν ικανοποιημένοι. Υπάρχουν πολλές ιστορικές οικογένειες στην Υδρα. Ως εξωτερικός παρατηρητής όλου αυτού του μικροκοινωνικού γίγνεσθαι της Υδρας έχει πολύ ενδιαφέρον. Η ιδέα μου ήταν να κάνω έκθεση με θεματική που σχολίαζε το συναίσθημα του δέους, να αφήσω όμως και πολλά στοιχεία από το ιστορικό παρελθόν του νησιού. Με βοήθησε το γεγονός ότι υπήρχαν μαυρόασπρες φωτογραφίες από τις τάξεις των εμποροπλοιάρχων, αφήσαμε επίσης πολλές βιτρίνες με μακέτες παλιών πλοίων. Οπως και η μπρούτζινη προτομή του ναυτοδιδάσκαλου Μηλιαρέση στην είσοδο του αρχοντικού. Οπως ήταν στημένο όλο αυτό δεν ήθελα να το αποξενώσω και να το καθαρίσω. Ακόμη και μέσα στις δύο αίθουσες διδασκαλίας κρατήσαμε τις έδρες και στήσαμε δύο γλυπτά του Καγιό ντε Οτζο. Ανάλογα αφήσαμε και τα θρανία και φέραμε την ισλανδή καλλιτέχνη Σισέλ Τόλας να κάνει μία σειρά από αόρατα οσμητικά πορτρέτα πάνω στο ξύλο των θρανίων. Το έργο της αφορά την έκκριση της τεστοστερόνης κάτω από συνθήκες πίεσης και φόβου. Το «άρωμα» αυτό διαπραγματευόταν μία ανδρική ομάδα, όπως οι εμποροπλοίαρχοι κατά τη διαδικασία των γραπτών εξετάσεών τους».

Σπούδασε μηχανολογία στο ΕΤΗ της Ζυρίχης, απέκτησε μάστερ από το   Πολυτεχνικό Ινστιτούτο της Νέας Υόρκης και ειδικεύτηκε στην υψηλής ταχύτητας φωτογραφία με μικροσκόπιο. Ομως η σχέση με την Υδρα ξεκίνησε στα 17 του. Οταν βρέθηκε στην παρέα των Μαργαρίτας Καραπάνου, Φένης Ξύδης, Χριστίνας Μπέσκου, Γιάννη Καρδαμάτη. «Μία παρέα μεγαλύτερη σε ηλικία που με φιλοξένησε και με μύησε στον τρόπο του νησιού. Εφτιαξα αργότερα τον δικό μου κόσμο όταν η συλλέκτρια Πολίν Καρπίδα μου πρότεινε να κρατώ την γκαλερί της στο λιμάνι. Και άρχισα εκεί ως ονειροπόλος καλλιτέχνης που τότε ζούσα στη Γερμανία, να έχω αυτήν την  καλοκαιρινή δουλειά. Παράλληλα κατάλαβα ότι κάτι γίνεται στην Ελλάδα, από το γεγονός ότι η Αννα Καφέτση, διευθύντρια τότε του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, αγοράζει ένα σώμα δουλειάς μου για τη μόνιμη συλλογή του ΕΜΣΤ. Βέβαια φτάσαμε στο 2019 και το ΕΜΣΤ ακόμη δεν έχει εκθέσει τα έργα της συλλογής του…».

Πώς έκανες το πέρασμα στο Σχολείο;

«Η Πολίν Καρπίδα το κρατούσε ανοιχτό για ένα μήνα μόνο. Ωστόσο, αυτό απέκτησε πολλούς οπαδούς και κατάλαβα ότι η σεζόν θα μπορούσε να επεκταθεί έως και τον Σεπτέμβρη γιατί στην Υδρα υπήρχε κόσμος που ενδιαφερόταν πολύ για σύγχρονη τέχνη. Το συζητήσαμε και με τον τότε δήμαρχο του νησιού, κ. Αναστόπουλο να οργάνωνα κάποιο επιπλέον πρότζεκτ και ήταν πρόθυμος».

Ενεργοποίησες λοιπόν ξανά τον μύθο της Υδρας;

«Με είχαν διαποτίσει ο μποέμ τρόπος ζωής της Υδρας και οι εκκεντρικές της προσωπικότητες. Η οικογένεια Κοέν ήταν διαφορετικό κεφάλαιο. Πιο απόμακρη από το υδραϊκό γίγνεσθαι. Αλλά ο Τίμοθι Χένεσι, ο Μπράις Μάρντεν ήταν πιο ενεργοί με την παρουσία τους αλλά και στην παραγωγή έργου. Ακόμη και η Φένη Ξύδη που έλεγε ότι δεν κάνει τίποτα, έκανε καταπληκτική ταραμοσαλάτα και μας καλούσε όλους μας κάθε βράδυ και μας μαγείρευε. Οι συνεκτικές βραδιές, με τις ωραίες συζητήσεις στο σπίτι της ήταν σημαντικές. Δεν είναι λοιπόν μόνο η ομορφιά του νησιού που εμπνέει. Υπάρχει ένας πυρήνας πνευματικού δυναμικού και συγκεκριμένου τρόπου ζωής που γεννά ιδέες και έργα. Και αυτός ο πυρήνας γίνεται πόλος έλξης για παραπάνω πράγματα. Ηδη από τη δεκαετία του ’90 το νησί αρχίζει να διαφοροποιείται στο κόστος διαβίωσης, να γίνεται πολύ ακριβό και νέοι καλλιτέχνες να μην έχουν δυνατότητα διαμονής για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Εμένα με ενδιέφερε λοιπόν να υπάρχει αυτή η δυνατότητα και γι’ αυτό το Hydra School Project ξεκίνησε παρέχοντας φιλοξενία σε νεότερους καλλιτέχνες. Μετά είκοσι έτη πολλοί από τους νέους καλλιτέχνες της αρχής έχουν εξελιχθεί σήμερα σε λαμπρούς δημιουργούς. Οπως ο Γιώργος Σαπουντζής με καριέρα στο εξωτερικό, ο Κώστας  Σαχπάζης, η Ραλλού Παναγιώτου, η Ιωάννα Παπαδοπούλου, η Εύα Μίταλα και πολλοί άλλοι».

Στην έκθεση του 2014  με θέμα «Υπερ-Σώματα» ο Δημήτρης Αντωνίτσης  στο επιμελητικό του σημείωμα αναφέρει πως η σχολική τάξη φιλοξενεί μία ενότητα με τα «Πνεύματα της Υδρας». Περιγράφει πως οι καλλιτέχνες Κρίστιαν Χάιντσικ, Μπράις Μάρντεν, Ιωάννης Καρδαμάτης και Γρηγόρης Αναργύρου πέτυχαν να απεικονίσουν το «εν δυνάμει» τέλειο της Υδρας με καθαρά χειρονομιακά υλικά. Ο Μάρντεν με ένα φύλλο ελιάς, ο Καρδαμάτης με φύλλα χρυσού, ο Αναργύρου με κορμούς από πεύκα και ο Χάιντσικ με πηλό. Ας σημειωθεί ότι ο Αναργύρου γνώριζε μόνο δύο γράμματα από το αλφάβητο: τα αρχικά του ονόματός του.

Μέσα σε αυτό το μείγμα που κάθε φορά ετοιμάζεις για τις εκθέσεις σου προστίθεται και το ξάφνιασμα από «ανώνυμους» καλλιτέχνες.

«Με ενδιαφέρει πάρα πολύ η τέχνη του περιθωρίου, η outsider art. Είναι μία πηγαία έκφραση τέχνης. Στην Ελλάδα ενώ υπάρχει πολύ υλικό δεν υπάρχει αντίστοιχος φορέας για να το προβάλλει. Υπάρχουν ναΐφ καλλιτέχνες εν ζωή που κανείς δεν θα τους αναγνωρίσει. Το λαμπρό παράδειγμα όλων αυτών των καλλιτεχνών και η πιο αγαπημένη μου ιστορία γύρω από αυτό το είδος τέχνης που ο Γάλλος Ζαν Ντιμπιφέ είχε ονομάσει art brut είναι η Βασιλική Πίκουλα, έργο της οποίας είχα δείξει στην έκθεση «Bibelot», το 2016  . Ήταν η καμαριέρα της Νταρθία Σπέγιερ, αμερικανίδας εμπόρου τέχνης με γκαλερί στο Παρίσι και σπίτι διακοπών στην Υδρα από τα μέσα των 50ς. Η Νταρθία και ο αδελφός της Τζέιμς είχαν προσλάβει τη Βασιλική Πίκουλα ως μαγείρισσα και οικιακή βοηθό τους. Η Πίκουλα καταγόταν από τον Πόρο. Οι Σπέγιερ ανακαλύπτουν ότι η μικρή Βασιλική μπορούσε και να ζωγραφίζει και τη δεκαετία του ’70 της κάνουν δύο ατομικές εκθέσεις στο Παρίσι ως ναΐφ ζωγράφου. Παρόλο που πίνακές της υπάρχουν στη συλλογή του Πρίνστον, εδώ ακόμη αγνοείται η αξία των έργων της. Αυτό που με ενδιέφερε είναι ότι υπήρχαν στο νησί τέτοιες πηγές από ανορθόδοξα παραδείγματα».

Γύρω μας, αντικείμενα από την κουλτούρα του καφέ σε χώρες παραγωγής του. Μεταλλικοί δίσκοι σερβιρίσματος, κούπες από χρωματιστό γυαλί, φλυτζάνια από πορσελάνη στυλιστικά τοποθετημένα σε φωτισμένες τετράγωνες προθήκες. Και στην ατμόσφαιρα άρωμα καβουρδισμένων κόκκων καφέ και αμύγδαλου. Ο ίδιος άλλωστε δεν έχει κρύψει την έλξη που του ασκούν οι εκρήξεις των αισθήσεων και του πνεύματος.

«Γι’ αυτό συγκέντρωσα όλες αυτές τις διαφορετικές συνιστώσες από διεθνείς καταξιωμένους και με τους ναΐφ καλλιτέχνες. Στη μείξη τους σημασία έχει η χρονική στιγμή που τους  παρουσιάζεις και το πώς λειτουργούν θεματικά. Πολλές ιδέες γεννώνται λοιπόν σε αυτό το νησί. Σημαντικό είναι να παραμείνει αυτή η θράκα ενεργή. Από συζητήσεις μου με συγγραφείς διηγημάτων βλέπω ότι τους απασχολεί η επιλογή των ιστοριών τους και πώς  οργανώνουν το υλικό τους σε ένα βιβλίο. Η στρατηγική μου είναι ανάλογη. Διάβασα το “Δελτία Παραπόνων” του Τζέφρυ Ευγενίδη και έτσι όπως τα έχει συνθέσει, νομίζω ότι αυτός είναι ο τρόπος σωστού χειρισμού, άσχετα αν είσαι επιμελητής σύγχρονης τέχνης ή επιμελητής βιβλίου. Ολα βασίζονται στην αφήγηση, στο storytelling. Θα πω για παράδειγμα πέντε ιστορίες καλλιτεχνικές με κοινό παρονομαστή ένα θέμα».

Εξοικειώνεται ο κόσμος μέσω της αφήγησης με τη σύγχρονη τέχνη;

«Στην Ελλάδα, όπως ήμασταν συνεχίζουμε να είμαστε. Τώρα αρχίζουμε να μιλάμε για τέτοια σύγχρονα θέματα, αφού μόλις δημιουργήθηκε στο υπουργείο Πολιτισμού ειδικός τομέας για σύγχρονη τέχνη αποκλειστικά. Το μόνο που έχω κερδίσει αυτά τα είκοσι χρόνια είναι ότι έχω αποκτήσει κάποιους πιστούς φίλους, οι οποίοι έρχονται για χατήρι μου στις εκθέσεις και ανεβαίνουν αυτά τα σκαλιά του Σχολείου. Αλλά είναι προσωπικό το στοίχημα. Αυτό που νόμιζα ότι το υψηλό νόημα της τέχνης αφορά όλον τον κόσμο, δεν ισχύει. Η ζωή είναι αλλού. Ρέει και εκτός αισθητικής και εκτός σύγχρονης τέχνης».