Τι έχουμε καταλάβει;

Μπορεί να πάει κάτι άσχημα όταν ξεκινάει με μια σαραμπάντα του Μπαχ και τελειώνει με την Ωδή στη Χαρά του Μπετόβεν; Δεν μπορεί. Και, πράγματι, τίποτε δεν πήγε άσχημα στην εκδήλωση για τα τριάντα χρόνια από την πτώση του τείχους που φιλοξενήθηκε πριν από τρεις ημέρες στην ολομέλεια του Ευρωκοινοβουλίου. Ηταν όλοι, ή σχεδόν όλοι, στη θέση τους. Και όλα έγιναν όπως έπρεπε. Ή σχεδόν όλα. Γιατί τριάντα χρόνια από εκείνη την ημέρα που άλλαξε τον κόσμο, ο κόσμος δεν έχει αλλάξει ακριβώς.

Ηταν μια αλλαγή που αντιλήφθηκε ένας αμερικανός πιλότος, ο οποίος πετούσε εκείνη την ημέρα για το Βερολίνο: «Τώρα πετάμε προς την Ιστορία» είπε στους επιβάτες του αεροσκάφους που μετέφερε. Αλλά ήταν και μια αλλαγή που δεν αντιλήφθηκε αμέσως το ίδιο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το τείχος έπεφτε και η επιτροπή εκείνης της ημέρας συνέχιζε να συνεδριάζει για τα θέματα μιας βαρετής ατζέντας, ενώ δεν έκανε το τυπικό της καθήκον παρά μόνο στο τέλος της συνεδρίασης με μια εξίσου τυπική ανακοίνωση που χαιρέτιζε το γεγονός.

Τα δύο επεισόδια διηγήθηκε ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε από το βήμα του επίσημου ομιλητή της εκδήλωσης. Τα δυο επεισόδια με τον αμερικανό πιλότο που κατάλαβε αμέσως αυτήν την τεκτονική αλλαγή στην Ευρώπη και μια ομάδα ευρωπαίων πολιτικών που μάλλον δεν είχαν καταλάβει ακριβώς τι είχε συμβεί, μοιάζουν να έχουν την αξία των ιστορικών ανεκδότων και μόνο. Αλλά δεν είναι έτσι. Η ουσία τους παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη και αποτυπώνεται σε ένα ερώτημα: Τριάντα χρόνια από την πτώση του τείχους, τι έχουμε καταλάβει; Τα πάντα ή τίποτε; Σωστά ή λάθος;

Για να απαντήσει κανείς, δεν θα έπρεπε να σταθεί μόνο στην ομιλία του Σόιμπλε και την πλειονότητα των ευρωβουλευτών που σηκώθηκαν όρθιοι για να τον χειροκροτήσουν. Θα έπρεπε να σταθεί και σε εκείνους τους παρέμειναν καθιστοί στις θέσεις τους με τις παλάμες τους αδρανείς, τους θλιμμένους κομμουνιστές, τους νοσταλγούς ενός κόσμου που κατέρρευσε. Αλλά και σε εκείνους που πήραν τον λόγο για να πουν πως ο κομμουνιστικός κίνδυνος δεν έχει περάσει και πως η Ευρώπη έκανε τεράστιο λάθος να δεχθεί στους κόλπους της εκείνους που την πολεμούσαν. Πότε επιτέλους θα ξεμπερδέψουμε με μια ιδεολογική ηγεμονία που, μολονότι ηττήθηκε, εξακολουθεί να μας καταδυναστεύει;

Μοιάζουν να μην έχουν καταλάβει τίποτε ούτε εκείνοι που θρηνούν για ένα νεκρό φάντασμα, ούτε εκείνοι που αισθάνονται να απειλούνται από το ίδιο νεκρό φάντασμα. Αλλά είναι ακριβώς αυτή η αδυναμία κατανόησης που έκανε το ημικύκλιο του Ευρωκοινοβουλίου να μοιάζει με μικρογραφία μιας ολόκληρης χώρας. Η ίδια τύφλωση απέναντι σε έναν ολοκληρωτισμό από τη μια, η ίδια ακραία ρητορική που εκφέρεται με όρους Ψυχρού Πολέμου από την άλλη. Ο Κουτσούμπας και ο Βορίδης παροξυμμένοι.

Είναι πάντως σε αυτές τις συνθήκες παρόξυνσης που ένας δεικτικός και οξύς πολιτικός σαν τον Σόιμπλε μπορεί να φαντάζει σαν όαση μετριοπάθειας. Τουλάχιστον εκείνος και όσοι τον χειροκρότησαν συμφωνώντας μαζί του, δεν έχουν παρανοήσει τίποτε. Συμφωνούν πως αυτό που κατέρρευσε δεν ήταν ένα «άλλο σύστημα» αλλά ένα ολοκληρωτικό καθεστώς και τίποτε λιγότερο από αυτό. Καταλαβαίνουν πως την Ιστορία δεν τη θυμάσαι για να τσακωθείς για το παρελθόν, αλλά για να διαβάσεις τις προκλήσεις του παρόντος. Τη θυμάσαι, ακόμη, για να διδαχθείς: «Εχουμε να μάθουμε πολλά από την ανατολική Ευρώπη και τα τριάντα χρόνια εμπειρίας αλλαγών που κουβαλά» λέει ο Σόιμπλε και δεν το λέει για τον κόσμο που άλλαξε τότε, αλλά για τον κόσμο που, από τη μετανάστευση και το κλίμα έως την τέταρτη βιομηχανική επανάσταση, αλλάζει σήμερα.

Δεν είναι εύκολο να δει κανείς αμέσως το βάθος της αλλαγής. Δεν μπορεί, ας πούμε, να κακίσει τη χλιαρή αντίδραση του Ευρωκοινοβουλίου τότε – ποιος μπορούσε να ξέρει ότι το ξέσπασμα στο τείχος του Βερολίνου δεν θα ήταν μια άλλη Πράγα, καταδικασμένο κι αυτό να πνιγεί σε μια άγρια και αιματηρή καταστολή; Κανένας δεν μπορούσε να το ξέρει. Και ελάχιστοι σήμερα από τις νεότερες γενιές στην Ευρώπη μπορούν να φανταστούν πως μόλις πριν από τριάντα χρόνια η ελευθερία της σκέψης και το κράτος δικαίου ήταν απόντα και πως η ελευθερία, όπως είπε ο Σόιμπλε, ήταν απλώς ένα όνειρο.

Αν θα πρέπει να συγκρατήσει κανείς έναν στοχασμό πάνω σε αυτό το όνειρο, θα πρέπει να το κάνει με τον τρόπο ενός Δυτικοευρωπαίου που ζητά τη βοήθεια ενός Ανατολικοευρωπαίου. Με τον τρόπο του Σόιμπλε που δεν έχει στερηθεί ποτέ την ελευθερία του και δεν μπορεί παρά να δανειστεί έναν στοχασμό για την ελευθερία από κάποιον που την έχει στερηθεί. Αυτός είναι ένας σπουδαίος πολωνός ποιητής, ο Τσέσλαφ Μίλος. Κι από αυτόν δανείζεται ο Σόιμπλε για να κάνει τη διάκριση ανάμεσα στην ελευθερία από κάτι και την ελευθερία να έχεις τη δυνατότητα να κάνεις κάτι.  Την ελευθερία σου από ένα αυταρχικό καθεστώς και την ελευθερία να μπορέσεις να κατακτήσεις ένα βιοτικό επίπεδο σε μια κοινωνία ίσων ευκαιριών και αλληλεγγύης.

Αυτή και μόνο η διάκριση που δανείστηκε ο Σόιμπλε από τον Μίλος μονάχα για να τη μεταφέρει στο πεδίο των σημερινών προκλήσεων, δείχνει πως τίποτε δεν πήγε άσχημα στην εκδήλωση του Ευρωκοινοβουλίου για τα τριάντα χρόνια από την πτώση του τείχους. Ούτως ή άλλως, τίποτε δεν μπορεί να πάει άσχημα σε κάτι που αρχίζει με μια σαραμπάντα του Μπαχ και τελειώνει με την Ωδή στη Χαρά του Μπετόβεν.