Οι συνεργασίες μονόδρομος για την ανάκαμψη

Γιατί δεν έχουν κυριαρχήσει στις παγκόσμιες αγορές τα εξαιρετικά προϊόντα της ελληνικής γης; Γιατί δεν καταναλώνουν όλοι τα υπέροχα ελληνικά ροδάκινα; Γιατί δεν έχουν όλα τα τραπέζια του κόσμου το καταπληκτικό ελληνικό ελαιόλαδο; Μήπως υπάρχει μια χαμένη ευκαιρία εδώ; Μήπως ο ελληνικός αγροδιατροφικός τομέας δεν εκμεταλλεύεται τα πλεονεκτήματά του όπως θα μπορούσε;

Στα ερωτήματα αυτά επιδιώκει να απαντήσει η πρόσφατη έρευνα της διαΝΕΟσις για την υστέρηση του ελληνικού πρωτογενούς τομέα, όπου δίνεται η έμφαση στην κατάρρευση των συνεταιρισμών που αναπτύχθηκαν τη δεκαετία του ’80.

Στο κύριο συμπέρασμα οι συγγραφείς της έρευνας υπογραμμίζουν τη σημασία της ανάπτυξης ενός νέου μοντέλου συνεργατικότητας για τον αγροδιατροφικό τομέα.

Το θέμα της πρωτογενούς παραγωγής ως μεγάλης ανεκμετάλλευτης ευκαιρίας συζητιέται στη χώρα μας εδώ και πολλά χρόνια. Ολες οι μεγάλες έρευνες για την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας (McKinsey, ΙΟΒΕ, ΚΕΠΕ, διαΝΕΟσις) έχουν τον πρωτογενή τομέα σε κεντρικό ρόλο. «Η σημασία του πρωτογενούς τομέα στην Ελλάδα», γράφουν οι συγγραφείς του Χάρτη Εξόδου Από Την Κρίση(2016), «είναι μεγαλύτερη από ό,τι στις περισσότερες χώρες της ΕΕ, τόσο σε όρους προστιθέμενης αξίας όσο και σε όρους απασχόλησης». Ωστόσο μαστίζεται από πολύ χαμηλή παραγωγικότητα και μικρή διείσδυση σε ξένες αγορές. Πού οφείλεται αυτή η υστέρηση;

Η έρευνα της διαΝΕΟσις επιχειρεί να δώσει κάποιες απαντήσεις σε αυτή την ελληνική πραγματικότητα για τη γεωργία και κτηνοτροφία της χώρας μας

– Στην Ελλάδα οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις είναι πολύ μικρές. Ο μέσος κλήρος είναι μόλις 68 στρέμματα, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος ανέρχεται στα 161 στρέμματα (σχεδόν το 1/3).

– Περισσότερες από τις μισές εκμεταλλεύσεις έχουν μέγεθος μικρότερο από 20 στρέμματα.

– Το 95% των περίπου 17.000 επιχειρήσεων στον τομέα των τροφίμων που δραστηριοποιούνται στην Ελλάδα έχουν λιγότερους από 10 υπαλλήλους. Το 2015 στη χώρα μας μόνο 27 επιχειρήσεις που μεταποιούν προϊόντα του πρωτογενούς τομέα κατέγραψαν πωλήσεις άνω των 100 εκατ. ευρώ, ενώ ούτε μία – συμπεριλαμβανομένων και των θυγατρικών πολυεθνικών – δεν είχε τζίρο άνω των 500 εκατ. ευρώ.

– Ο πρωτογενής τομέας αποδίδει σε ακαθάριστη προστιθέμενη αξία ανά στρέμμα περίπου 60% λιγότερο από ό,τι ο αντίστοιχος τομέας στην Ιταλία.

– Οι ελληνικοί συνεταιρισμοί από τη δεκαετία του ’80 γνώρισαν διαρκείς πολιτικές παρεμβάσεις.

– Λιγότερο από το ένα πέμπτο των συνεταιρισμών είχαν έστω και υποτυπώδη οικονομική παρουσία.

– Οι αποτυχημένοι συνεταιρισμοί κατέληξαν να χρωστούν συνολικά το ιλιγγιώδες ποσό των 2,4 δισ. ευρώ.

Οι συνεταιρισμοί. Σύμφωνα με την έρευνα της διαΝΕΟσις, η ανάπτυξη μονάδων συνεργατικότητας στον πρωτογενή τομέα σήμερα είναι απόλυτη ανάγκη. Ωστόσο, οι μονάδες δεν πρόκειται να εμφανιστούν μόνες τους ή υπό την πίεση των αναγκών της αγοράς, για μια σειρά από αίτια που έχουν να κάνουν και με τις καθόλου γόνιμες οικονομικές συνθήκες που επικρατούν στη χώρα έπειτα από δέκα χρόνια κρίσης. «Ο μόνος ρεαλιστικός δρόμος για την επίτευξη οικονομιών κλίμακος είναι η μαζική αύξηση του βαθμού συνεργασίας στο πλαίσιο του αγροδιατροφικού τομέα σε όλα τα επίπεδα και με όλους τους τρόπους. Οριζόντια, μεταξύ των αγροτών (παραδοσιακοί συνεταιρισμοί, νέου τύπου, αγροτικές επιχειρήσεις κ.λπ.) ή/και μεταξύ των μεταποιητικών επιχειρήσεων (δίκτυα και clusters), κάθετα μεταξύ των αγροτών και των μεταποιητικών επιχειρήσεων (συμβολαιακή γεωργία, υβριδικά σχήματα συνεργασίας μεταξύ συνεταιρισμών και ιδιωτικών επιχειρήσεων), ή μεταξύ ολόκληρης της αλυσίδας αξίας και των ερευνητικών κέντρων» αναφέρουν οι ερευνητές.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι συνεταιρισμοί που υπάρχουν αριθμούν πάνω από ένα δισεκατομμύριο μέλη και απασχολούν περίπου 279 εκατ. εργαζομένους. Οι 300 μεγαλύτεροι συνεταιρισμοί παγκοσμίως – το 1/3 των οποίων είναι αγροτικοί – έχουν ετήσιο τζίρο της τάξης των 2,02 τρισ. δολαρίων ετησίως.

Στη χώρα μας το δικαίωμα του συνεταιρίζεσθαι κατοχυρώθηκε για πρώτη φορά στο Σύνταγμα του 1864. Ο πρώτος συνεταιρισμός, ο Μετοχικός Γεωργικός Σύλλογος Αλμυρού, ιδρύθηκε το 1900 και πρώτος νόμος που όρισε την υιοθέτηση του συνεταιριστικού θεσμού από το κράτος πέρασε το 1915. Εκείνη τη χρονιά στην Ελλάδα υπήρχαν 150 αγροτικοί συνεταιρισμοί – μόλις 14 χρόνια αργότερα είχαν φτάσει τους 5.186. «Ως εξαιρετικά επιτυχημένο μοντέλο, όμως, δεν άργησε να προσελκύσει και πολιτικές παρεμβάσεις, ξεκινώντας από τη δεκαετία του ’30 κιόλας. Και αυτή ήταν η αρχή του τέλους τους» σημειώνει χαρακτηριστικά η μελέτη της διαΝΕΟσις. Προσθέτει δε ότι «οι συνεταιρισμοί μετατράπηκαν σε κανονικό, ενεργό μέλος του πολιτικού συστήματος τη δεκαετία του ’80, έπειτα από μια σειρά νομοθετικών παρεμβάσεων που έμπλεκαν τα πολιτικά κόμματα και τους μηχανισμούς τους στη διοίκηση αυτών των οργανισμών. Οι συνεταιρισμοί έγιναν πρωτίστως μηχανισμοί παραγωγής ψήφων και όχι υγιείς επιχειρηματικές προσπάθειες. Η αναπόφευκτη συνέπεια ήταν η συσσώρευση γιγάντιων χρεών, που με τη σειρά της οδήγησε σε ακόμη περισσότερες πολιτικές παρεμβάσεις για τη ρύθμισή τους. Για κάποιες από τις πιο εξωφρενικές περιπτώσεις μάλιστα (όπως τη στήριξη της γαλακτοκομικής συνεταιριστικής οργάνωσης ΑΓΝΟ, με πρόφαση την καταστροφή του πυρηνικού εργοστασίου Τσερνομπίλ), η Ελλάδα καταδικάστηκε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο. Αυτή η στρεβλή κατάσταση οδήγησε αναπόφευκτα στην κακοδιοίκηση και τελικά στην αναποτελεσματικότητα και στην κατάρρευση».

Το 2000 στη χώρα μας υπήρχαν τυπικά σχεδόν 6.500 συνεταιρισμοί, οι οποίοι είχαν σχεδόν 750.000 μέλη, αλλά απασχολούσαν λιγότερους από 10.000 εργαζομένους. Ομως στη συντριπτική πλειοψηφία ήταν πρακτικά ανενεργοί ή και εικονικοί. Οταν το 2011 άρχισε η σύνταξη του σχετικού Μητρώου (μνημονιακή υποχρέωση) και το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης έστειλε ένα ερωτηματολόγιο στους ελληνικούς συνεταιρισμούς, διαπιστώθηκε ότι λιγότερο από το ένα πέμπτο είχαν έστω και υποτυπώδη οικονομική παρουσία.

Οπως είχε αναφέρει σε ομιλία του στη Βουλή το 2017 ο πρώην υπουργός Αγροτικής Ανάπτυξης Βαγγέλης Αποστόλου «από τους 6.500 συνεταιρισμούς, τις 137 Ενώσεις, τις 100 ΑΕ, τις 100 κεντρικές ενώσεις με διάφορες επωνυμίες, πόσοι σήμερα υπάρχουν; Μόνον 20 είναι οικονομικά βιώσιμοι. Αυτούς, όπως και μερικούς άλλους που δεν ξεπερνούν τους 50, να τους κρατήσουμε, να τους βοηθήσουμε».

Χρέη. Ολοι αυτοί οι χιλιάδες αποτυχημένοι συνεταιρισμοί έχουν καταλήξει μετά από όλα αυτά τα χρόνια να χρωστούν 2,4 δισ. ευρώ σε τράπεζες, στο Δημόσιο, στα ασφαλιστικά ταμεία και στα πρόστιμα που η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει επιβάλει να εισπράξει από αυτούς το κράτος εξαιτίας των παράνομων ενισχύσεων που κατά καιρούς τούς προσέφερε.

Σύμφωνα με τη διαΝΕΟσις, οι συνέπειες της κατάρρευσης αυτών των συνεταιρισμών δεν περιορίζονται μόνο στα ανείσπρακτα χρέη. Ολα αυτά τα χρόνια πολλοί συνεταιρισμοί είχαν αποκτήσει πολύτιμες υποδομές – κυρίως από συγχρηματοδοτούμενα έργα – οι οποίες καταρρέουν ανεκμετάλλευτες. Ενα ακόμη σημαντικό πρόβλημα που προκάλεσε η στρεβλή ανάπτυξη των συνεταιρισμών στη χώρα μας είναι το ότι ενθάρρυνε τη στροφή των αγροτών σε παράνομες μορφές εμπορίας. Η κακοδιαχείριση των συνεταιρισμών εξαφάνισε τις ωφέλειες της συμμετοχής σε αυτούς για τους παραγωγούς και η ολοκληρωτική τους κατάρρευση, σε συνδυασμό με την αύξηση της φορολογίας και των ασφαλιστικών εισφορών των αγροτών, αλλά και την πολύ μεγάλη αύξηση του ΦΠΑ στα επεξεργασμένα τρόφιμα, ώθησαν τους παραγωγούς στη φοροδιαφυγή και στο παρεμπόριο. Είναι χαρακτηριστικό ότι την περίοδο 2004-2005 το ποσοστό του αδήλωτου εισοδήματος στον αγροτικό τομέα υπολογιζόταν στο 53%. Το σύνολο των δηλωθέντων αγροτικών εισοδημάτων για το 2017 δε παραμένει πάρα πολύ χαμηλό: μόλις 1,39 δισ. ευρώ. Το 93,6% όσων δηλώνουν αγροτικά εισοδήματα δηλώνουν ετήσιο εισόδημα κάτω από το αφορολόγητο όριο. Μόνο 5.000 αγρότες στην Ελλάδα δηλώνουν ετήσια εισοδήματα από αγροτική δραστηριότητα άνω των 20.000 ευρώ.

Οι συνέπειες της κρίσης στον πρωτογενή τομέα ήταν πολύ μικρότερες σε σχέση με τους άλλους παραγωγικούς κλάδους. Από τα σχετικά στοιχεία για την προστιθέμενη αξία της γεωργίας και της συναρτώμενης με αυτήν βιομηχανίας τροφίμων και ποτών προκύπτει ότι σε απόλυτα μεγέθη (σε τρέχουσες τιμές και παρά τον ισχυρό αποπληθωρισμό που παρατηρήθηκε στη διάρκεια της κρίσης), ο τομέας έδειξε ισχυρή αντοχή και διατήρησε το συνολικό του παραγωγικό μέγεθος. Λόγω δε της τεράστιας πτώσης του ΑΕΠ, η σημασία του στη συνολική οικονομία αυξήθηκε σημαντικά.

Αυτό οφείλεται εν μέρει στη χαμηλή ελαστικότητα του πρωτογενούς τομέα σε ό,τι αφορά την εσωτερική ζήτηση (τα τρόφιμα είναι τα τελευταία που «κόβονται» από τον οικιακό προϋπολογισμό) και στη στροφή στις εξαγωγές – ειδικά στα μεταποιημένα τρόφιμα και ποτά – στη διάρκεια της κρίσης. Σύμφωνα με σχετική μελέτη του ΙΟΒΕ, οι σχετικές εξαγωγές αυξήθηκαν από τα 2,1 στα 3 δισ. ευρώ από το 2010 μέχρι το 2015. Επίσης, η αντοχή αυτή στην κρίση καθιστά τις οικονομικές προοπτικές του πρωτογενούς τομέα ιδιαίτερα ενθαρρυντικές. «Αν αποκατασταθεί και η χρηματοδότηση, είναι απολύτως εφικτό να ευδοκιμήσει και μια αντίστοιχη αναγέννηση του συνεργατισμού, σε νέες όμως και εντελώς διαφορετικές σε σχέση με το παρελθόν βάσεις» σημειώνουν οι ερευνητές.