Μετέωρες βαλκανικές συμφωνίες{CR}

Η μεσοπολεμική Κοινωνία των Εθνών, προκάτοχος οργανισμός του ΟΗΕ, δεν αποδείχθηκε ικανή να επιβάλει την εδραίωση της ειρήνης που παρέμενε, όπως εξακολουθεί, κυρίως υπόθεση των κρατών, ιδίως των στρατιωτικά ισχυρών. Αυτό έγινε πασιφανές μετά την αποχώρηση της Γερμανίας που δεν δεχόταν περιορισμούς στους πολεμικούς εξοπλισμούς. Ομως οι οιωνοί υπήρχαν από την πρώτη στιγμή στην ίδια την ιδρυτική πράξη της ΚτΕ: το άρθρο 19 προέβλεπε ότι οι συμφωνίες ειρήνης που παρέμεναν ανενεργές μπορούσαν να επανεξετάζονται.

Οι συνθήκες που χειροκροτούνται αλλά δεν εφαρμόζονται δεν είναι κάτι νέο. Επίσης, δεν είναι κάτι αναγκαστικά «κακό», από την άποψη ότι δεν οδηγούν, όπως πιστεύεται, νομοτελειακά σε περιπέτειες. Ισως μάλιστα και το αντίθετο. Το αν θα συμβεί και με τη Συμφωνία των Πρεσπών αποτελεί πλέον ανοικτό ερώτημα, από τη στιγμή που ο πρωθυπουργός της Βόρειας Μακεδονίας Ζόραν Ζάεφ εξήγγειλε τη μονομερή πρόθεσή του να παγώσει, όπως είπε, την πλήρη εφαρμογή της. Ο λόγος είναι προφανής: έχει μπροστά του εκλογές που ενώ ήλπιζε ότι θα τον εκτοξεύσουν, τώρα, χωρίς την ενταξιακή διαδικασία στην ΕΕ μετά την άρνηση (κυρίως) της Γαλλίας, τον απειλούν (τουλάχιστον) με δραματική απώλεια της εξουσίας. Ηδη ασκούνται διεθνείς πιέσεις να αποφευχθεί το ενδεχόμενο ακύρωσης της Συμφωνίας. Ομως το εκλογικό αποτέλεσμα και οι διεθνείς συσχετισμοί ισχύος με την επόμενη κυβέρνηση είναι που θα κρίνουν το αν οι Πρέσπες θα προστεθούν στην κατηγορία των συνθηκών που δεν εφαρμόστηκαν.

Η Συνθήκη των Σεβρών

Το πιο ηχηρό από τα παραδείγματα που αφορά (και) στη Βαλκανική είναι η Συνθήκη των Σεβρών του 1920. Βέβαια, με τρεις κρίσιμες διαφορές: πρώτον, ότι ήταν πολυεθνική και όχι διμερής. Δεύτερον, ότι, σε αντίθεση με τη Συμφωνία των Πρεσπών, δεν έφτασε να κυρωθεί από τις χώρες που την υπέγραφαν. Και, τρίτον, ότι συνδέεται ευθέως με πολέμους, κάτι που, εν προκειμένω, δεν συνέβη. Ομως η Συνθήκη των Σεβρών κάθε άλλο παρά μικρότερης σημασίας και έκτασης ζητήματα ρύθμιζε απ’ ό,τι οι Πρέσπες. Και η κατάρρευσή της πιθανότατα οφείλεται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς στο εύρος και τη σημασία της. Ηταν ουσιαστικά ένα τελικό στάδιο επίλυσης των όσων άφηναν πίσω τους προς διευθέτηση τόσο ο Μεγάλος Πόλεμος όσο και η κατάρρευση της ηττημένης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η απαξίωσή της ήρθε, τυπικά τουλάχιστον, μετά την παλινόρθωση της Βασιλείας στην Ελλάδα και την άρνηση των νικητριών δυνάμεων να αναγνωρίσουν τον ελληνικό θρόνο. Το περιεχόμενό της ήταν μια τεράστια ατζέντα, που εκτείνεται ακόμα και σε σημερινά ζητήματα, όπως το Κουρδικό: τότε τέθηκαν για πρώτη φορά σε κίνηση τα όνειρα των Κούρδων για αυτονομία και για δημιουργία κράτους, για να διαψευστούν πολλές φορές έκτοτε στην πράξη, όπως και σήμερα.

Το Βαλκανικό Σύμφωνο

Το 1934, δεκατέσσερα χρόνια μετά τη Συνθήκη των Σεβρών και την πραγματικότητα που διαμόρφωσε ο εξανεμισμός της, μια άλλη συμφωνία υπογράφεται: το Βαλκανικό Σύμφωνο. Ηταν η στιγμή που η λέξη «πόλεμος» άρχιζε πια να αφορά όχι αποκλειστικά τον Πρώτο Παγκόσμιο, αλλά, πλέον, και τον ορατό κίνδυνο ενός επόμενου, ο οποίος και θα ξεσπούσε ακριβώς πέντε χρόνια αργότερα. Το Βαλκανικό Σύμφωνο, που επίσης ακούγεται ελπιδοφόρο, ήταν μια προσπάθεια τεσσάρων κρατών που τα χώριζαν πολλά να δημιουργήσουν μια ζώνη «ουδετερότητας» έναντι ενός τέτοιου διαφαινόμενου κινδύνου. Υπογράφηκε από τη Ρουμανία, τη Σερβία, την Τουρκία και την Ελλάδα, αλλά δεν δέχθηκε να συμμετάσχει η Βουλγαρία που, επιθυμώντας εδαφική έξοδο στο Αιγαίο, λειτουργούσε ως αναθεωρητική δύναμη. Η αδυναμία όμως του Συμφώνου ήταν περισσότερο απ’ όλα προϊόν των συσχετισμών ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις απ’ ό,τι των ίδιων των βαλκανικών χωρών. Η Γαλλία ήταν η πιο θετική σε αυτή την εξέλιξη, σε αντίθεση με τη νεαρή Σοβιετική Ενωση που παρά τον ιδεολογικό της μανδύα διατηρούσε πάντοτε ισχυρή την υποδόρια πανσλαβική της ατζέντα. Ακόμα πιο εχθρική ήταν η Γερμανία που οι στόχοι της βρίσκονταν ανοιχτά στον απόλυτο αντίποδα του Συμφώνου. Οι δύο αυτές δυνάμεις καθόρισαν ουσιαστικά και τη στάση της Βουλγαρίας να μην αποδεχθεί μια συνθήκη που το γράμμα της όριζε την ειρήνη μεταξύ των βαλκανικών κρατών, ενώ το πνεύμα της έτεινε προς το ενδεχόμενο μιας πρώιμης και πρωτόλειας βαλκανικής ομοσπονδιοποίησης. Αντίθετη ήταν επίσης και η Αγγλία. Ομως, ανάμεσα στους πολέμιους εκείνου του Συμφώνου βρισκόταν και κάποιος ακόμα: ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που είχε πλήρη συνείδηση της ευρύτερης εικόνας και διαφωνούσε ριζικά με μια συμφωνία η οποία θα ήγειρε τον κίνδυνο σύγκρουσης της Ελλάδας με μια μεγάλη δύναμη προς όφελος ενός βαλκανικού κράτους. Ο άνθρωπος που είχε διπλασιάσει την Ελλάδα στους Βαλκανικούς Πολέμους, είχε υπογράψει και τη Συνθήκη των Σεβρών και, μετά, τη Συνθήκη της Λωζάννης ήταν κάθετα αντίθετος καθώς γνώριζε όσο κανείς ότι το Σύμφωνο, ακριβώς λόγω της πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων, ήταν εξαρχής γράμμα κενό που θα δημιουργούσε μεγαλύτερα προβλήματα από εκείνα που, υποτίθεται, θα έλυνε. Οπως και εν τέλει συνέβη.