Απέτυχε {LF}η επανάσταση του 1989;

Σαν σήμερα, ακριβώς πριν από τριάντα χρόνια, έπεσε το Τείχος του Βερολίνου. Στις 9 Νοεμβρίου 1989, το καθεστώς της Ανατολικής Γερμανίας ανακοίνωσε ότι οι πολίτες της είναι ελεύθεροι να επισκεφτούν τη Δυτική Γερμανία.

Το ίδιο βράδυ χιλιάδες Γερμανοί κι από τις δυο πλευρές των συνόρων κατέστησαν το μισητό σύνορο του Τείχους παρελθόν. Τις επόμενες εβδομάδες, κατέρρευσαν με ταχείς ρυθμούς όλα τα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης.

Ηταν η τελευταία επανάσταση του 20ού αιώνα. Μια φιλελεύθερη επανάσταση.

Στην Ελλάδα δεν το πήραμε πολύ χαμπάρι. Ενα δίστηλο φιγουράριζε στην πρώτη σελίδα των «ΝΕΩΝ» την επομένη.

Επειτα από ένα φορτωμένο και φορτισμένο καλοκαίρι με τη συγκυβέρνηση ΝΔ – Συνασπισμού της Αριστεράς και την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου στο Ειδικό Δικαστήριο, οι εκλογές της 5ης Νοεμβρίου είχαν και πάλι αποτύχει να αναδείξουν κυβέρνηση.

Τη στιγμή που άλλαζε ο μεταπολεμικός χάρτης της Ευρώπης, η Ελλάδα ζούσε εγκλωβισμένη στη διελκυστίνδα των διερευνητικών εκλογών που οδήγησαν τελικά στην οικουμενική κυβέρνηση Ζολώτα.

Λίγες μέρες αργότερα, στις 20 Νοεμβρίου, θα εξέπεμπε ο πρώτος ιδιωτικός τηλεοπτικός σταθμός, το Mega Channel. Κανείς μας ή σχεδόν κανείς δεν είχε το μυαλό του στο Βερολίνο.

Φυσικά η Ευρώπη άλλαξε και χωρίς εμάς. Δεν μας περίμενε και καλά έκανε. Η Γερμανία ενώθηκε. Η Σοβιετική Ενωση διαλύθηκε. Η επανάσταση του 1989 πέρασε κατά κάποιον τρόπο έξω από την πόρτα μας.

Τα πλήθη στην πύλη του Βρανδεμβούργου και στην Πράγα πανηγύριζαν. Οι Scorpions έγραφαν το «Winds of Change». Λίγο αργότερα ο Φράνσις Φουκουγιάμα προανήγγειλλε «το τέλος της Ιστορίας» – παραπέμποντας στον Γκαίτε που είχε γράψει για τη μάχη του Βαλμί (1792) πως «από αυτή τη μέρα κι από αυτόν τον τόπο ξεκινάει μια νέα εποχή στην ιστορία του κόσμου».

Κανείς δεν θυμήθηκε τότε τον Τζορτζ Οργουελ που είχε προειδοποιήσει πως «όλες οι επαναστάσεις καταλήγουν σε αποτυχία, αλλά κάθε επανάσταση είναι η δική της αποτυχία».

Τριάντα χρόνια αργότερα, βιβλία και δοκίμια, αφιερώματα και συμπόσια, άρθρα και συνεντεύξεις, αναδεικνύουν ένα κορυφαίο επεισόδιο της Ιστορίας που ακόμη κι αν δεν τελείωσε την Ιστορία, σίγουρα την άλλαξε.

Από τους πολλαπλούς και διάσπαρτους προβληματισμούς θα απομονώσω ένα ερώτημα που κατά τη γνώμη μου είναι όχι μόνο το πιο απαισιόδοξο αλλά και το πιο επικίνδυνο: απέτυχε άραγε η επανάσταση του 1989;

Οι απαντήσεις είναι ανάμεικτες. Η αμφιβολία άλλωστε ενισχύθηκε από την κρίση κι από τις κρίσεις της τελευταίας δεκαετίας.

Αλλά ακόμη κι έτσι η απορία αποφεύγει να σταθεί στην ουσία του απολογισμού και να προσδιορίσει τι είναι αυτό που κρίνει τελικά την αποτυχία μιας επανάστασης. Ιδίως όταν μιλάμε για ένα ιστορικό γεγονός που αναντίρρητα άλλαξε το πρόσωπο της Ευρώπης, ενδεχομένως και του κόσμου. Ποιος μπορεί να το αρνηθεί;

Πριν από λίγες μέρες, ο σοσιαλδημοκράτης γερμανός υπουργός Εξωτερικών Heiko Maas δημοσίευσε ένα άρθρο με τίτλο «Πού βρισκόσασταν όταν έπεσε το Τείχος του Βερολίνου;» (Le Monde, 3-4/11). Ο ίδιος ήταν τότε 23 ετών.

Αν τον κατάλαβα καλά, εννοεί ότι ο καθένας καταλήγει να αξιολογεί το 1989 αναλόγως με το πού βρισκόταν εκείνη τη στιγμή. Η ερώτησή του μάλιστα καταλήγει σε μια προτροπή. Να ολοκληρωθεί η ενοποίηση της ηπείρου που ξεκίνησε το 1989 «μετά την πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος».

Πού βρισκόμασταν λοιπόν εκείνη τη στιγμή; Εμείς στην Ελλάδα ψάχναμε για κυβέρνηση. Εκατομμύρια Ευρωπαίοι όμως πέρασαν την πόρτα της ελευθερίας και της δημοκρατίας.

Οπως κι αν διαμορφώνεται το σκηνικό σήμερα, με όποιες ατέλειες και κενά, ακόμη κι η Ουγγαρία του Ορμπαν ή η Πολωνία του PIS δεν έχουν καμία σχέση με την Ουγγαρία του Ράκοζι και του Κάνταρ ή με την Πολωνία του «υπαρκτού σοσιαλισμού».

Αν λοιπόν ο Φουκουγιάμα εννοούσε με «το τέλος της Ιστορίας» πως η δημοκρατία κι η ελευθερία καθίστανται πλέον το τελικό κι αδιαμφισβήτητο Παράδειγμα, τουλάχιστον για την ευρωπαϊκή ήπειρο είχε δίκιο.

Σήμερα ακόμη κι ό,τι εκλαμβάνεται ως αμφισβήτηση ή ως ατέλεια της δημοκρατίας εγγράφεται ή αναφέρεται εκ των πραγμάτων στο πεδίο της. Ακόμη κι όσοι θεωρούν ότι ο κοσμοπολιτισμός ή ο νεοφιλελευθερισμός ή ο λαϊκισμός όπως τον έχουμε ζήσει ή ο ελιτισμός (λέμε τώρα…) αποδυναμώνουν την παραδοσιακή δημοκρατία θα πρέπει να δεχτούν ότι αποτελούν φαινόμενα ή ρεύματα που εκφράζονται στο εσωτερικό μιας δημοκρατικής πολιτείας και δεν προϋποθέτουν, ούτε διεκδικούν την κατάλυσή της – όπως έκαναν τα ολοκληρωτικά κινήματα του Μεσοπολέμου.

Ούτως  Ή άλλως κάθε εποχή ανακαλύπτει κι επαναπροσδιορίζει τον εαυτό της χωρίς προαπαιτούμενα ή προϋποθέσεις. Μπορεί η Ιστορία να μην τελείωσε κι ίσως να μην τελειώσει ποτέ αλλά σαν σήμερα, πριν από τριάντα χρόνια, τελείωσε η Ιστορία που ξέραμε.

Αυτό ακριβώς που κατάλαβε κι ο Γκαίτε παρακολουθώντας τη μάχη του Βαλμί.