«Η Ελένη Παπαδάκη ήταν φίλη μου»

Απίθανος πραγματικά τόπος ο τόπος μας. Ο τρόπος με τον οποίο προβλήθηκε η υπόθεση «Ελένη Παπαδάκη» μοιάζει σαν να καθόμασταν πάνω σε μια χειροβομβίδα εδώ και 75 χρόνια και κάναμε πως δεν το καταλαβαίνουμε.

Οποιος διάβασε το περασμένο Σαββατοκύριακο στα «ΝΕΑ» τα εξόχως εμπεριστατωμένα κείμενα της Πέπης Ραγκούση και του Γιάννη Πρετεντέρη θα είδε να αναφέρεται ανάμεσα σε άλλα το όνομα του πολύ γνωστού σκηνοθέτη και ηθοποιού και ειδικότερα θεατράνθρωπου Δημήτρη Μυράτ (πέθανε το 1991) ως εμπλεκομένου κατά κάποιον τρόπο στη δολοφονία της σπουδαίας αυτής ηθοποιού, που, κατά τον Μάριο Πλωρίτη, όποιος δεν την είχε δει να παίζει στάθηκε άτυχος στη ζωή του. Βέβαια δεν έχουν υπάρξει όλοι όσοι έχουν γράψει για την υπόθεση αυτή τόσο διακριτικοί και προβληματισμένοι με την «εμπλοκή» του Μυράτ όσο οι δύο δημοσιογράφοι της εφημερίδας – φτάνει να σκεφτούμε ότι ο αλησμόνητος φίλος Μάνος Ελευθερίου, που ανάλωσε το ήμισυ της ζωής του ασχολούμενος τόσο ερευνητικά όσο και μυθοπλαστικά με την Ελένη Παπαδάκη, χαρακτηρίζει τον Μυράτ, όσον αφορά τον θάνατό της, ως «μοιραίο» ηθοποιό. Αντί όμως για μια συνέχιση δικών μας απόψεων, εκτιμήσεων και εικασιών, θεωρήσαμε σκόπιμο να φέρουμε στην επιφάνεια ένα κείμενο του ίδιου του Δημήτρη Μυράτ για την υπόθεση αυτή, γραμμένο στα 1987 και δημοσιευμένο σε ένα μικρής κυκλοφορίας περιοδικό, που κανείς δεν φαίνεται πια να το γνωρίζει ή να το θυμάται – το κείμενο εννοείται.

Οταν γύρισε από τη Γερμανία, όπου ήταν αιχμάλωτος, μετά τη λήξη του πολέμου, ο τότε Γ.Γ. του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης μίλησε στον κατάμεστο κινηματογράφο “Τιτάνια” της οδού Πανεπιστημίου κάνοντας αυτοκριτική του κόμματος στη διάρκεια της δικτατορίας και της Κατοχής. Μοιραία έφτασε στη δολοφονία της Παπαδάκη και χρησιμοποίησε τη φράση του Φουσέ: “Ηταν περισσότερο από έγκλημα, ήταν σφάλμα”. Ημουν παρών σε εκείνη τη συγκέντρωση και το άκουσα.

Η Ελένη Παπαδάκη ήταν φίλη μου. Φίλη μου με την καλή έννοια της λέξης. Είχαμε παίξει μαζί σε πολλά έργα, ήμασταν γείτονες, κάναμε πολλή παρέα. Είχε τεράστια μόρφωση, κάποια είχα και γω και μας άρεσε να κουβεντιάζουμε. Και οι κουβέντες μας ήταν πάντα υψηλής ποιότητας. Ηταν μεγάλη ηθοποιός.

Οπως το αίμα του Δραγούμη κατέστρεψε τον Βενιζέλο, έτσι πιστεύω πως το αίμα της Παπαδάκη κατέστρεψε το ΕΑΜ. Τη μέρα που ξέσπασε το δεκεμβριανό κίνημα του ’44 ήταν μια Κυριακή, ξεκίνησα ποδαρόδρομο από τα Πατήσια να πάω στην παράσταση στο Ρεξ. Φτάνοντας στο μακαρίτικο θέατρο Παπαϊωάννου, άκουσα κάτι συναδέλφους να μου φωνάζουν: Πού πας, δεν υπάρχουν παραστάσεις. Γύρισα πίσω. Στην οδό Ιακωβίδου, όπου μέναμε και οι δύο, απάντησα την Ελένη έξω από το σπίτι της. Της είπα τα νέα. “Πήγαινε κάπου να κρυφτείς, φοβάμαι μην σε βρει κακό”. Εγινε θηρίο ανήμερο. “Είσαι και συ από κείνους που με λένε δωσίλογη” φώναξε με την κρυστάλλινη φωνή της. Δεν τόλμησα να της αντιμιλήσω. Λίγες μέρες πριν, στο παλιό θέατρο Διονύσια, της πλατείας Συντάγματος, είχε οργανωθεί από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών μια γενική συνέλευση με σκοπό τη δίκη των δωσίλογων ηθοποιών.

Σε όλη την Κατοχή και μετά ήμουν γραμματέας ΕΑΜ θεάτρου. Οταν πληροφορήθηκα τι τεκταίνεται, πήγα στα γραφεία του ΕΑΜ Πόλης, στην οδό Κοραή, να διαμαρτυρηθώ: Τι είναι αυτά που ετοιμάζονται, συναγωνιστές; Είπα, είπα, στο τέλος τους έπεισα. Οταν γύρισα στην πρόβα, με ζήτησαν σε λίγο στο τηλέφωνο, “Δημήτρη”, άκουσα μια φωνή δυσάρεστη, “πήγες στο ΕΑΜ και κανόνισες να μη γίνει η δίκη του Σωματείου; Ε, λοιπόν σε πληροφορώ πως η δίκη θα γίνει γιατί το θέλει το ΚΚ”. Ηταν ο Μαρουλίδης, ο κατοπινός θεατρώνης του θεάτρου Διονύσια της οδού Αμερικής. Χρησιμοποίησα ένα ρήμα για πρώτη και ίσως για τελευταία φορά στη ζωή μου. “Να χέσω εσένα και το ΚΚ”. Ξαναπήγα στο ΕΑΜ Πόλης. “Πήρατε τον λόγο σας πίσω. Αυτά δεν είναι αντρίκια πράγματα” τους είπα. Και παραιτήθηκα.

Το απόγευμα της σύλληψής της η Ελένη βρισκότανε στο σπίτι μας, λίγο παραπάνω από το δικό της. Εκανε παρέα με τη μάνα μου, παρά τη μεγάλη διαφορά ηλικίας. Στο διπλανό δωμάτιο έπαιζε χαρτιά ο πατέρας μου με κάτι φίλους. Εγώ χαρτιά δεν παίζω, παρακολουθούσα. Ξάφνου εισορμά ένας έντρομος νέος με προτεταμένο πιστόλι: “Η Παπαδάκη, πού είναι η Παπαδάκη;”. Βλέποντας τόσους άντρες συγκεντρωμένους ο εισβολέας έχασε και το λίγο θάρρος που του είχε απομείνει: “Σας συλλαμβάνω όλους, μπρος, πάμε στην Πολιτοφυλακή”. Ξέχασε την Παπαδάκη και ξεκίνησε να φύγει. Και να η μοιραία στιγμή. Ανοιξε η πόρτα και εμφανίστηκε η Ελένη. “Εδώ είμαι, κύριε, τι θέλετε;”. Το καντήλι είχε αρχίσει να σβήνει!

Στην Πολιτοφυλακή ακολουθήσαμε τον πολιτοφύλακα, μαζί με την Ελένη, η Αιμιλία Καραβία και εγώ. Κρατήσανε την Ελένη, εμάς μας διώξανε με το άγριο. Σαν ήρθε ο καπετάν Ορέστης, ο αρχηγός της Πολιτοφυλακής Πατησίων, που τουφεκίστηκε από τον ΕΛΑΣ ύστερα από δυο εβδομάδες για τις καταχρήσεις και τα όργιά του, άρχισαν να παρελαύνουν μπροστά του οι κρατούμενοι. Οπως μάθαμε στη δίκη, πέρασε η Ελένη, ο καπετάνιος τής πήρε τα δαχτυλίδια και την ξαπόστειλε για την ομηρεία. Οταν πέρασαν καμία δεκαριά άλλοι, τη θυμήθηκε. “Πώς είπε αυτή πως τη λένε; Παπαδάκη; Δεν είναι αυτή που καταδικάσανε στο Σωματείο Ηθοποιών;”. Και έδωσε τη διαταγή του θανάτου. Ο απόηχος της περίφημης δίκης!