Από το παζάρι στο εμπορικό κατάστημα

Η ιστορία του λιανικού εμπορίου έχει τύχει πολυεπίπεδης μελέτης στη διεθνή ιστοριογραφία τροφοδοτούμενης από την εξέλιξη των θεσμών της οικονομίας εντός της λειτουργίας της αγοράς σε συνδυασμό με τις κοινωνικές και πολιτικές κατευθύνσεις των νεότερων χρόνων. Σε σχέση με το ελληνικό κράτος όμως, δεν έχει διερευνηθεί το λιανικό εμπόριο με άξονα την εμφάνιση και εδραίωση της κατανάλωσης μέσα από τεκμήρια τα οποία αξιολογούν ιστορίες προσώπων, εταιρειών, αντιλήψεων και συναισθημάτων που προκλήθηκαν με αφορμή τη «λιανική» δραστηριότητα. Αυτό το ελκυστικό κεφάλαιο ανοίγουν οι «Ιστορίες λιανικού εμπορίου» με κείμενα ερευνητών, τα οποία δημοσιεύονται έπειτα από σχετικό διήμερο σεμινάριο (6 και 7 Ιουλίου 2016) ενταγμένο στα «Σεμινάρια της Ερμούπολης» που διοργανώνει κάθε καλοκαίρι ο Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών. Η δομή του τόμου υπακούει στη λογική της συνέχειας από τον 19ο αιώνα ως τις μέρες μας με σημείο εκκίνησης την εξέλιξη της Παλιάς Αγοράς της Αθήνας από το οθωμανικού τύπου παζάρι ως τη Βαρβάκειο και τη Δημοτική Λαχαναγορά, καταλήγοντας στις ποικίλες όψεις, πρακτικές και γεωγραφικές συντεταγμένες του εμπορίου των μεταναστών στο κέντρο της πρωτεύουσας.

Αυτή η μακρά περίοδος (1830-2010) έχει διακριτές περιόδους εξέλιξης οφειλόμενες στη βασανιστική επέκταση των εθνικών συνόρων, στην εσωτερική μετανάστευση, στην άφιξη και εγκατάσταση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία, στην Κατοχή, στη μεταπολεμική ανασυγκρότηση, στην εμφάνιση και εγκατάσταση προσφύγων και μεταναστών, κατά την τελευταία τριακονταετία, από περισσότερες από 100 χώρες μετά την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και τις γεωπολιτικές αστάθειες που δεν έπαψαν να ισχύουν. Τα πολιτικά μεγαλεία και οι καταβαραθρώσεις που τα συνόδευσαν, οι κοινωνικές απαιτήσεις και συρράξεις που παραμένουν ανεπούλωτες, οι οικονομικές περιπέτειες των πτωχεύσεων και των φαντασιώσεων αθεμελίωτου πλουτισμού, οι εμμονές της πολιτιστικής αδράνειας και της υστερικής ριζοσπαστικής καταγγελίας δεν διατάραξαν από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ως σήμερα την επί τροχάδην γεωμετρική ανάπτυξη της κατανάλωσης. Αν ίδια πορεία χαρακτηρίζει τις λεγόμενες δημοκρατικές και ανεπτυγμένες κοινωνίες μέσω θεσμών και νομιμοποιήσεων κατά τρόπο συνεχή από τον 18ο αιώνα και μετά, ο ελληνικός χώρος των τοπικών κοινοτήτων, των ασύμπτωτων πολιτικών και της έλλειψης κρατικής στρατηγικής, δηλαδή σταθερού στόχου για το παρόν και για το μέλλον, προχώρησε άτσαλα και μιμητικά προς την «πρόοδο». Η σειρά των παραδειγμάτων που κομίζουν οι ερευνητές στον τόμο για το λιανικό εμπόριο αυτό υπογραμμίζει: το πέρασμα από την οικοτεχνία του ενδύματος στο «κατάστημα νεωτερισμών» με αντίκρισμα στη δημοσιογραφική/λογοτεχνική επικαιρότητα, η παρεμβολή των πλανόδιων και των γυρολόγων, ανταγωνιστών όσο και συνεργατών των μαγαζιών των νοικοκυραίων (1890-1930), η γοητεία του αυτοκινήτου (1900-1940) και οι απίστευτες «πατέντες» των καφεπωλών κατά τη διάρκεια της Κατοχής για καφέ χωρίς καφέ με ζάχαρη δίχως ζάχαρη. Μια επαρκής εικόνα μεταμορφώσεων, παραμορφώσεων, λαμπρών επιτυχιών και ταχυδακτυλουργικής επιβίωσης χάρη στη συνειδητή και άλλο τόσο ασυνείδητη πορεία από την προσφορά προς τη ζήτηση, από το αναγκαίο στην αφθονία, από το «αγοράζω τόσο» στο «ψωνίζω άλλο τόσο» ενός κοινωνικού κουβαριού.

Το παζάρι της Αθήνας

Το οθωμανικής αντίληψης παζάρι της Αθήνας κατά τον 19ο αιώνα είναι το υπόδειγμα μιας «προ-καταναλωτικής» κοινωνίας, η οποία στηρίζεται στην προσφορά πλεονάσματος τροφίμων και ειδών διαρκείας, που διέπεται από εθιμικές πρακτικές και προβάλλει προσωπικές και μικρο-ομαδικές σχέσεις ανταλλαγών, μια εμπιστοσύνη πολιτιστικού χαρακτήρα, δεδομένου ότι η πώληση γίνεται στον δρόμο, στον δημόσιο χώρο και στο φως της ημέρας, τα προς πώληση αγαθά δεν είναι συσκευασμένα, επιτρέπουν να τα αγγίξεις, να τα μυρίσεις, να τα δοκιμάσεις. Εδώ οι «μαγαζάτορες», οι «καλφάδες», τα «παραπαίδια», ένας κόσμος αυτο-εκμετάλλευσης και αυτοδιοίκησης, μια περιοχή που έχει επιλέξει τη χωροταξία της ώστε να προσεγγίζεται με τα πόδια, ένα «εγγύς» εντός τής υπό διαρκή επέκταση πόλης. Μπορεί να γίνει λόγος για «εμπορικό κέντρο» εν τη γενέσει του, το οποίο εντέλει στεγάζεται και αποκτά νομιμοποίηση ως προς τη λειτουργία του και την προσφορά του.

Γύρω από αυτή την εγκατάσταση έρχονται τα εμπορικά «καταστήματα», η ύπαρξη των οποίων στηρίζεται σε επενδύσεις, στην προβολή διακριτής ονομασίας, στην κομματική και κρατική υποστήριξη, στη διαμόρφωση ενός κανονιστικού πλαισίου, το οποίο δημιουργεί εμφανείς και διαρκείς φραγμούς στην είσοδο νέων εμπόρων, συντηρεί δυσδιάκριτους όσο και αφανείς ανταγωνισμούς, κοινή συνιστώσα των οποίων είναι η ακατάπαυστη προώθηση της ζήτησης: η αγορά της προσφοράς έχει δώσει οριστικά τη θέση της στην αγορά της ζήτησης, η οποία δεν υπάρχει χωρίς κατανάλωση, χωρίς την αποδέσμευση από το αναγκαίο, το αγαθό, προς δόξα του υπερβάλλοντος και του περιττού. Ο δημόσιος χώρος του παζαριού, η χωροταξία του, περνάει στον ιδιωτικό χώρο του καταστηματάρχη, ο αγοραστής εισέρχεται στον εσωτερικό φωτισμό διαβαίνοντας την είσοδο επί της οποίας ή πάνω από αυτή μεγαλουργεί η επωνυμία, περνάει στο δοκιμαστήριο όπου αφαιρεί τα ρούχα του για να δοκιμάσει το ένδυμα που επιθυμεί βοηθούμενος από τον ιδιοκτήτη, τους υπαλλήλους του, τους εργαζομένους που θα φέρουν στα μέτρα του πελάτη το προϊόν, έτσι που ο πελάτης είναι το ρούχο που πληρώνει και αποκτά, το οποίο διαφέρει σε κοψιά, χρώμα, ποιότητα από το πρωινό ένδυμα, το απογευματινό, το βραδινό, το καλοκαιρινό, το ντεμί σεζόν, το χειμωνιάτικο, το επίσημο και το καθημερινό, εξασφαλίζοντας την αποθέωση μιας «προσωπικότητας». Το προϊόν δεν είναι αγαθό, η διάρκειά του προσδιορίζεται από τη μόδα και με την ευκολία που αγοράζεται εύκολα παραμερίζεται σε ένα είδος συλλογής που στέκει σε ντουλάπες. Αυτή η ιδιωτικότητα έχει θρέψει και γιγαντώσει τις «πολιτιστικές βιομηχανίες», έχει λιπάνει τη λογοτεχνία, το θέαμα, τις συμπεριφορές.

Η προσθήκη γειτονιών και προαστίων όλο και πιο μακριά από το κέντρο της Αθήνας και των επαρχιακών πόλεων, οι οποίες μεταβάλλονται σε κακοχυμένα αντίγραφα της δύσμορφης πρωτεύουσας, δημιουργεί μέσα στις υπάρχουσες εμπορικές χωροταξίες και γύρω από αυτές ένα εμπορικό/παρεμπορικό περιθώριο, υπόλειμμα της περιόδου της προσφοράς προς εξυπηρέτηση ενός πληθυσμού εργατών, χαμηλών εισοδημάτων, νεοφερμένων από τα χωριά στις πόλεις, μελών μιας διάχυτης κοινωνικής κατηγορίας που έχει λάβει τον απροσδιόριστο χαρακτηρισμό «μικροαστοί» και τον εξίσου απατηλό στέφανο «προλετάριοι». Πρόκειται για μια αγορά κατανάλωσης που εξυπηρετείται από περαστικούς, αλλά μόνιμους γαλατάδες, αβγουλάδες, μανάβηδες, παρόχους υπηρεσιών, όπως γανωματήδες, τροχιστές, καλαθοπλέκτες, οι λεγόμενοι «άνθρωποι του μόχθου», εκείνοι που ζουν από «δουλειές του ποδαριού», εκείνοι που πουλούν με δόσεις (δοσατζήδες). Αυτή η αγορά γυρολόγων είναι καταδικασμένη να χαθεί μετά τον πόλεμο, καθώς τα επώνυμα καταστήματα, όπως ο Λαμπρόπουλος, το Μινιόν, ο Θανόπουλος και τα αντίγραφά τους στις επαρχίες επεκτείνουν τους καταλόγους των προϊόντων και υπηρεσιών τους, αναδεικνύοντας την αγορά ζήτησης. Το ίδιο θα συμβεί με τους λούστρους, τους μπογιατζήδες, τους παπουτσήδες που στέκουν εν αναμονή πελάτη στα περάσματα προς τις εμπορικές περιοχές του κέντρου της πόλης και εντός αυτών. Η υπερ-παρουσία αυτών των κατά συνθήκη επαγγελματιών και κατά περίπτωση «αεριτζήδων» εντός ενός πλέγματος δούναι και λαβείν χωρίς επενδύσεις, ίχνη της οποίας διακρίνονται σήμερα, όσο και αν καταγγέλθηκε από τον εμπορικό κόσμο, παρέδωσε μαθήματα επιβίωσης αλλά και θεμιτού και αθέμιτου ανταγωνισμού. Δεν είναι λίγοι οι γυρολόγοι που εξελίχθηκαν σε εμπορικές προσωπικότητες, δεν είναι λίγοι οι μπακάληδες που έγιναν μεγαλοκαταστηματάρχες, δεν είναι λίγοι οι δοσατζήδες που έγιναν επιχειρηματίες ολκής.

Αν οι εργασίες στην έκδοση του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών περί του λιανικού εμπορίου είναι το ξεκίνημα μιας ελκυστικής θεματικής, λογική συνέχεια φαίνεται να είναι ο συσχετισμός λιανεμπορίου, ημι-χονδρεμπορίου και χονδρεμπορίου των οδών Σοφοκλέους, Ευριπίδου, Αθηνάς πριν και μετά την εμφάνιση και εδραίωση των σουπερμάρκετ και των πολυκαταστημάτων, η κυριαρχία των πολυεθνικών εταιρειών που επένδυσαν κατά το μάλλον ή ήττον, εξαγόρασαν ελληνικά παραγωγικά και εμπορικά σχήματα και σήματα, δημιούργησαν εκτεταμένα και σύνθετα δίκτυα διανομής, προβολής και χειραγώγησης των καταναλωτικών συνηθειών στις προδιαγραφές των προϊόντων και υπηρεσιών τους.

Το εμπόριο των μεταναστών

Ιδιαίτερης σημασίας είναι η μελέτη του εμπορίου των μεταναστών και προσφύγων στο κέντρο των ελληνικών πόλεων, μικρών και μεγάλων. Η αρχική συμβολή της Ιριδας Πολύζου στον παρόντα τόμο ως προς τη γεωγραφία και τις πρακτικές εγκατάστασής τους είναι ένας κόκκος άμμου που αποκαλύπτει τις επιπτώσεις και παρενέργειες στο λιανικό εμπορικό κατεστημένο. Η θεατή πλευρά αυτής της δραστηριότητας είναι το ελάχιστο της αθέατης πλευράς παρεμπορίου, λαθρεμπορίου, διαφθοράς και εγκληματικότητας, ελκυστικής για μια κατανάλωση που δεν συγκρατείται και διαμορφώνει αφελείς αποδοχές, συγχέει το εμπόριο με πολιτιστικές ιδιαιτερότητες, διαστρέφει τον ανταγωνισμό και οργανώνει κινδύνους σε ένα κοινωνικό περιβάλλον που τραμπαλίζεται μεταξύ ανθρωπισμού και περιφρόνησης. Η «λιανική» των μεταναστών και προσφύγων διακρίνεται για την προσαρμοστικότητά της στη γειτονιά όπου λειτουργεί κατά βάρδιες και συνήθως καθ’ όλο το εικοσιτετράωρο, είναι σιωπηλή, υπομονετική, μια ιδιότυπη προσφορά προς μια ιδιότυπη κατανάλωση, εκκόλαψη και ανάπτυξη μιας ζήτησης εντός και εκτός επενδύσεων, κερδοφόρου εξαρχής. Ο αμερικανός πρόεδρος Μπιλ Κλίντον φαίνεται ότι θα μείνει στην Ιστορία με τη φράση: It’s the economy, stupid!

{1BSYG}Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ιστορίες Λιανικού Εμπορίου, 19ος-21ος αιώνας{2BTIT}{CR}{3BEKD}Επιμέλεια Μαρία Χριστίνα Χατζηιωάννου, 2018{CR}Σελ. 232{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 15 ευρ{4BTIM}ώ