Η ιστορία ενός χρώματος

Από τη θεά Αρτεμη και τις ιέρειές της ως τα μπαλάκια του τένις και από το πανωφόρι του Ιούδα ως το αστέρι με το οποίο «σημάδευε» τους Εβραίους το σύστημα των ναζί, το κίτρινο έχει γράψει τη δική του ιστορία. Αλλοτε σύμβολο του φωτός, της θαλπωρής και της ευημερίας, προορισμένο για χρήση μόνο από τους αυτοκράτορες (στην Κίνα) και ενδεικτικό της ευτυχίας (στην Ινδία) ή ταυτισμένο με τους προδότες και τους πλαστογράφους, τα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας και τις δαιμονικές δυνάμεις στην Ευρώπη του Μεσαίωνα, το κίτρινο μπορεί στην εποχή μας να περνά σχεδόν απαρατήρητο. Το παρελθόν του όμως, πλούσιο κι αμφιλεγόμενο, έχει να πει πολλά καθώς οι συμβολισμοί του αλλάζουν από εποχή σε εποχή και στις διαφορετικές κοινωνίες. Παρελθόν που «ξεψάχνισε» με εξαιρετικό τρόπο και κατέγραψε με χιούμορ και αμεσότητα ο ιστορικός Μισέλ Παστουρό στη μονογραφία του «Κίτρινο, η ιστορία ενός χρώματος» (Princeton University Press), η οποία έρχεται να προστεθεί στην επιτυχημένη σειρά στην οποία έχουν προηγηθεί το «Μπλε», το «Μαύρο», το «Πράσινο» και το «Κόκκινο», που κυκλοφορούν από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Πρίνστον και έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 30 γλώσσες.

Αναγνώριζαν άραγε το κίτρινο οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής Εποχής που ζούσαν στα σπήλαια; «Δεν μπορούμε να πούμε τίποτα με βεβαιότητα» απαντά ο συγγραφέας. «Ωστόσο το κίτρινο ήταν ανάμεσα στα πρώτα χρώματα που ο άνθρωπος παρήγε για να ζωγραφίσει, πρώτα το σώμα του, ώστε να προστατευτεί από τον ήλιο και διάφορες ασθένειες, και εν συνεχεία να δημιουργήσει εικόνες πάνω σε πέτρες, βράχους ή σε προσωπικά του αντικείμενα». Πηλός πλούσιος σε ώχρα ήταν η πηγή του κίτρινου χρώματος και τα εργαλεία που έχουν σωθεί με τα ίχνη του – πέτρες για την κονιορτοποίησή του, κοχύλια για τη μεταφορά του, επίπεδα βότσαλα ως παλέτες – μαρτυρούν τη χρήση του.

Το φως του ήλιου και η λάμψη του χρυσού απογειώνουν τον θετικό του συμβολισμό και η διάδοση της παραγωγής του από τον κρόκο τού επιτρέπει να ντύνει θέες, όπως τη δική μας κυνηγό Αρτεμη και τις ιέρειές της, αλλά και τη ρωμαία θεά της άνοιξης Φλόρα, καθώς και τα μέλη της υψηλής κοινωνίας, όπως φαίνεται σε ψηφιδωτά της ρωμαϊκής εποχής από τη Σικελία και τις πομπηιανές τοιχογραφίες, όπου οι πλούσιες κυρίες επιλέγουν το συγκεκριμένο χρώμα ακόμη και για τις αγαπημένες τους καρέκλες.

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΟΥ ΙΟΥΔΑ. Η μόδα όμως αλλάζει με το πέρασμα των αιώνων και το κίτρινο – που έχει πλέον μπει για τα καλά στην παλέτα των χρωμάτων αλλά σταθερά πίσω από το κόκκινο, το μαύρο και το λευκό, στην ίδια τάξη με το πράσινο και σαφώς μπροστά από το μπλε – πέφτει σε… δυσμένεια. Eίναι το χρώμα με το οποίο ντύνεται ο προδότης Ιούδας. Ενα χρώμα που δεν χρησιμοποιούνταν ιδιαιτέρως στη θρησκευτική εικονογραφία και άρα κατάλληλο για να ντύσει κάποιον που έπρεπε να ξεχωρίζει σε μια σύνθεση όπως ο «Μυστικός Δείπνος». Είναι όμως και το χρώμα που ταυτίζεται με την κομψότητα για τις ευγενείς κυρίες της Ιταλίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας έως το 1340, οπότε η επιδημία της μαύρης πανώλης θα αλλάξει τα πάντα. Η διάθεση των ανθρώπων θα αλλάξει δραματικά. Η δημοτικότητα του κίτρινου σταδιακά θα μειωθεί και «δεν θα ξαναγίνει ποτέ της μόδας, ούτε κατά τον 18ο αι., καθώς θα εξαφανιστεί από τις πόλεις και θα το φορούν κυρίως οι χωρικοί. Ούτε και σήμερα δεν έχει καταφέρει να κάνει δυναμική επιστροφή….» σημειώνει ο συγγραφέας, χωρίς βεβαίως αυτό να σημαίνει ότι το κίτρινο είναι απόν. Ακόμη κι όταν δεν προτιμάται από αισθητικής πλευράς, επιβάλλεται η παρουσία του εξ ανάγκης. Απόδειξη ότι τα μπαλάκια του τένις ήταν λευκά, αλλά έγιναν κίτρινα όταν εμφανίστηκε η έγχρωμη τηλεόραση και διαπιστώθηκε πως τα λευκά μπαλάκια δημιουργούσαν σύγχυση στους θεατές σε συνδυασμό με τις λευκές γραμμές του γηπέδου. Και τα ταξί είναι κίτρινα για να ξεχωρίζουν ανάμεσα στα υπόλοιπα αυτοκίνητα, αν και η αλήθεια είναι ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση υπάρχει κι ένας ακόμη λόγος: πριν από την εμφάνιση του αυτοκινήτου οι στολές των αμαξάδων ήταν κίτρινες στην Κεντρική Ευρώπη.

Φλώρα, η θεά των λουλουδιών

Οι Ρωμαίοι λάτρευαν τα λουλούδια αλλά καλλιεργούσαν κυρίως ενδημικά είδη αμελώντας να ασχοληθούν με εξωτικά φυτά. Τα άνθη πέρα από την διακόσμηση ναών και ιδιωτικών χώρων τα χρησιμοποιούσαν για να φτιάχνουν γιρλάντες και στεφάνια, ενώ πρωτεύοντα ρόλο είχαν επίσης στη μαγειρική, την αρωματοποιία και την φαρμακοποιία. Αν δεχτούμε ως αξιόπιστες τις μαρτυρίες των ποιητών τα πλέον δημοφιλή χρώματα λουλουδιών ήταν το κόκκινο, το λευκό και το κίτρινο, ενώ τελευταία στις προτιμήσεις έρχονταν τα μπλε και τα μωβ. Προς τιμήν της Φλώρας – στην ελληνική μυθολογία αντίστοιχη μορφή ήταν η κόρη της Νιόβης, Χλωρίς – οργανώνονταν κατά τη διάρκεια της άνοιξης γιορτές που ονομάζονταν Φλοράλια.

Ο Ιούδας και τα τριάντα αργύρια

Τα Ευαγγέλια δεν παραδίδουν τίποτα σχετικό με την εξωτερική εμφάνιση του Ιούδα, αλλά ήδη από τον 12ο αι. αποδίδεται στην εικονογραφία με δύο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά: κόκκινα μαλλιά και κίτρινο πανωφόρι. Αργότερα προστέθηκαν κι άλλα στοιχεία που είχαν κατά κύριο λόγο στόχο να αποδώσουν την αμηχανία του. Κι αυτό αναδεικνύει και ο Τζότο στο έργο του 1305: τον Ιούδα τη στιγμή που έχει δεχτεί τα 30 αργύρια ως αμοιβή για την προδοσία του στο πρόσωπο του Ιησού, τα οποία και κρατά σε πουγκί στο αριστερό του χέρι.

Tα χρώματα του ανατέλλοντος ηλίου

Αρκετά πριν από τον Τέρνερ και τον Μονέ ο Κλοντ Γκεγιέ γνωστός ως Λε Λορέν (π. 1600 -1682) γνώριζε πώς να δημιουργήσει αξιοσημείωτα οπτικά εφέ συλλαμβάνοντας τις αλλαγές του ηλιακού φωτός πάνω στην επιφάνεια της θάλασσας. Για να τα καταφέρει χρησιμοποιούσε μια μεγάλη γκάμα αποχρώσεων του κίτρινου από τις πολύ απαλές που σχεδόν άγγιζαν το λευκό ως τις κορεσμένες που έφταναν στους τόνους του πορτοκαλί και περιλάμβαναν ακόμη διαβαθμίσεις της ώχρας, αλλά και του κίτρινου που έφερνε προς το ροζ, το γκρί ή ακόμη και το ελαφρώς γαλάζιο.

Η παλέτα του πουαντιγισμού

Περισσότερο κι από τους Ιμπρεσιονιστές ο Σερά αναζήτησε την καθιέρωση ενός οπτικού συνδέσμου ανάμεσα στην τέχνη και την επιστήμη. Για να επιτύχει τον στόχο του δημιούργησε τον Πουαντιγισμό: διαφορετικά χρωματισμένες κουκίδες τοποθετημένες δίπλα δίπλα δίνουν την εντύπωση του συνόλου, αν ιδωθούν από μια συγκεκριμένη απόσταση. Κίτρινες και κόκκινες κουκίδες δίνουν στο μάτι την εντύπωση του πορτοκαλί χρώματος, κόκκινες και λευκές την εντύπωση του ροζ.

Aπελπισία και μοναξιά

Ορισμένες φορές το κίτρινο εκφράζει τη χαρά και τη δύναμη, αλλά κάποιες άλλες όχι. Αρκεί να τοποθετηθεί μια απαλή απόχρωση του κοντά στο πράσινο ή το μπεζ και να βρεθεί σε ένα περιβάλλον με λιτά ή αδιάφορα χρώματα ή να χρησιμοποιηθεί σε ένα λίγο –πολύ άδειο περιβάλλον για να εκφράσει το αίσθημα της απελπισίας, της θλίψης ή ακόμη και της εγκατάλειψης. Ο διάσημος πίνακας του Έντουαρντ Χόπερ «Σελφ Σέρβις» στον οποίο απεικονίζεται μια γυναίκα με κίτρινο καπέλο να κάθεται μόνη με ένα φλιτζάνι καφέ σε μια μουντή και χωρίς κόσμο καφετέρια αποτελεί ένα εξαίρετο παράδειγμα.

info

Michel Pastoureau, «Yellow – the history of a color», Princeton University Press, σελ. 238, τιμή 39,95 δολάρια