H πορεία προς το πόρισμα

Ως προς τα ζητήματα που εγείρονται γύρω από την έναρξη και πρόοδο της διαδικασίας ελέγχου του πρώην αναπληρωτή υπουργού Δικαιοσύνης από την ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή για όσα σχετίζονται με τη διαχείριση της υπόθεσης Novartis είναι χρήσιμο να επισημανθούν κάποιες σχετικές παράμετροι. Αν και γνωστές στους νομικούς, δεν είναι σίγουρο ότι έχουν κατακτηθεί συνολικά από το μη ειδικευμένο δημόσιο ακροατήριο. Και οπωσδήποτε συνδιαμορφώνουν την πορεία προς το πόρισμα για την άσκηση ή μη σχετικής ποινικής δίωξης.

α. Το συνταγματικό βάθος. Αρχικά, πρέπει να επισημανθεί ότι το καθεστώς της ειδικής ποινικής ευθύνης των υπουργών δεν αποτελεί μια πρόσφατη συνταγματική κατάκτηση, αλλά αντιθέτως είναι ταυτισμένο με τη γέννηση του απελεύθερου ελληνικού έθνους, δεδομένου ότι εντοπίζεται ακόμη και στο επαναστατικό Σύνταγμα της Επιδαύρου του 1822. Αυτό, για παράδειγμα, έδινε τη δυνατότητα στο Βουλευτικό σώμα να κηρύξει «έκπτωτον του επαγγέλματός του» ακόμα και τον πρόεδρο του Εκτελεστικού, σε περίπτωση παρανόμων ενεργειών του. Επομένως, η τρέχουσα διαδικασία εντάσσεται στη μακρά συνταγματική-κοινοβουλευτική παράδοση για διαφάνεια, έλεγχο, λογοδοσία και εν τέλει εξατομίκευση των τυχόν ευθυνών των προσώπων της εκτελεστικής εξουσίας.

β. Ο εισαγγελικός ρόλος της επιτροπής. Η προσφάτως συγκροτηθείσα ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή για τη διενέργεια της σχετικής προκαταρκτικής εξέτασης κατ’ άρθρο 86 παρ. 3 του Συντάγματος, δεν είναι μία ακόμα επιτροπή βουλευτών. Αποτελεί ουσιαστικά ένα συλλογικό εισαγγελικό όργανο. Αυτό σημαίνει ότι από τις βασικές αρχές του εισαγγελικού θεσμού, η επιτροπή οφείλει να τηρεί, πρώτα από όλα απαρέγκλιτα, αυτήν της ανεξαρτησίας κατά την άσκηση καθηκόντων της. Εξάλλου, στις περιπτώσεις μείζονος και για την ακρίβεια απόλυτου πολιτικού ενδιαφέροντος, είναι αναγκαίο η συμμετοχή των μελών της επιτροπής να γίνεται με πλήρη επίγνωση του πολιτειακού καθήκοντος και με ελευθερία συνειδήσεως, ώστε να αποφεύγονται οι σκιές που -έτσι κι αλλιώς – όσοι διακυβεύουν πολιτικές ζημιές ή και οφέλη θα προσπαθήσουν να δημιουργήσουν. Στην περίπτωσή της επιτροπής δεν εφαρμόζεται η αρχή της ιεραρχικής εξάρτησης της εισαγγελικής αρχής από τους προϊσταμένους της, δεδομένου ότι δεν υπάγεται σε καθεστώς υποδοχής τέτοιων γενικών οδηγιών και συστάσεων. Μπορεί παρ’ όλα αυτά η Βουλή με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών να ανακαλέσει την απόφασή της για σύσταση της επιτροπής ή ακόμη να αναστείλει την προδικασία.

γ. Τα αποδεικτικά μέσα. Σύμφωνα με την ειδική νομοθεσία, δηλαδή τον νόμο περί ποινικής ευθύνης υπουργών, η επιτροπή έχει όλες τις αρμοδιότητες του Εισαγγελέα. Αυτό, κατά συνέπεια, σημαίνει ότι η επιτροπή έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσει όλα τα προβλεπόμενα στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας μέσα απόδειξης. Τέτοια είναι ιδίως οι μάρτυρες, τα έγγραφα, οι πραγματογνωμοσύνες, οι αυτοψίες, οι έρευνες σε κατοικίες ή αλλού, οι κατασχέσεις εγγράφων, υπολογιστών και εν γένει ψηφιακών δεδομένων, ακόμα δε και όποια στοιχεία μπορεί να συνιστούν ομολογία. Κατά τη λειτουργία της επιτροπής πρέπει να τηρείται η αρχή της μυστικότητας. Η ευρύτητα των μέσων αποδείξεως παρέχει έτσι τη δυνατότητα στην επιτροπή να εξαντλήσει την έρευνα των πραγματικών διαστάσεων της υπόθεσης και να μην περιοριστεί σε επιφανειακές προσεγγίσεις.

δ. Ο ύποπτος. Στο πλαίσιο αυτό, ο πρώην αναπληρωτής υπουργός καλείται για εξηγήσεις. Τα δικαιώματα που έχει είναι αυτά του υπόπτου για την τέλεση των αποδιδόμενων εγκλημάτων. Τέτοια δικονομικά δικαιώματα είναι μεταξύ άλλων πέρα από το να παρίσταται με δικηγόρο, το δικαίωμα στην πλήρη ενημέρωση για την κατηγορία, το δικαίωμα στη σιωπή και μη αυτοενοχοποίηση και φυσικά, το να ζητήσει τη διεξαγωγή αποδείξεων προς αντίκρουση της κατηγορίας.

ε. Το πόρισμα. Το πόρισμα που θα συνταχθεί και η πρόταση για άσκηση ή μη ποινικής δίωξης πρέπει να είναι αιτιολογημένα, όπως και κάθε τυχόν αντίθετη ή διαφοροποιούμενη πρόταση της μειοψηφίας, ενώ τον τελευταίο λόγο έχει η Βουλή που αποφασίζει με την απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών. Σύμφωνα με τον νόμο η άσκηση ποινικής δίωξης κατά υπουργού καταλαμβάνει υποχρεωτικά και τους τυχόν συμμετόχους, οι οποίοι κατηγορούνται και δικάζονται μαζί με τον υπουργό. Εν τέλει, η όλη διαδικασία μόλις εκκίνησε και έχει μόνον δυναμικά χαρακτηριστικά. Γι’ αυτό και η πορεία προς το πόρισμα θα καθορισθεί κυρίως από το νόημα που θα δώσουν στον ρόλο τους τα μέλη της επιτροπής, αλλά και όσα θα θελήσει να συνεισφέρει ο πρώην αναπληρωτής υπουργός.

Το ζητούμενο λοιπόν, σε ένα κράτος δικαίου, δεν μπορεί παρά να είναι η εύρεση της ουσιαστικής αλήθειας για μια υπόθεση που δοκιμάζει βαθιά την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς και αποπνέει μια αίσθηση πολιτειακής σήψης.

Ο Μαρίνος Σκανδάμης είναι διδάκτωρ Νομικής – δικηγόρος, πρ. γενικός γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης