Θρύλος και ιστορία

Τα περήφανα Τζουμέρκα, η τεχνητή λίμνη Πουρναρίου, ο Αμβρακικός κόλπος με την πλούσια χλωρίδα και πανίδα, τα γραφικά ορεινά τοπία, οι κατάφυτες από έλατα, καστανιές και πλατάνια περιοχές, τα ποτάμια, οι καταρράκτες και οι πηγές ενθουσιάζουν πραγματικά όσους επιλέγουν να επισκεφθούν την Περιφερειακή Ενότητα Άρτας, όλες τις εποχές του χρόνου.

Όμως, η Άρτα παρουσιάζει επιπρόσθετο ενδιαφέρον ως τουριστικός προορισμός χάρη αφενός στο θρυλικό γεφύρι της και αφετέρου στα αξιοθαύμαστα εκκλησιαστικά μνημεία της.

ΤΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ

Σαράντα πέντε μάστοροι κι εξήντα μαθητάδες

γιοφύρι-ν-εθεμέλιωναν στης Άρτας το ποτάμι.

Oλημερίς το χτίζανε, το βράδυ εγκρεμιζόταν.

Μοιριολογούν οι μάστοροι και κλαιν οι μαθητάδες:

«Αλίμονο στους κόπους μας, κρίμα στις δούλεψές μας,

ολημερίς να χτίζουμε, το βράδυ να γκρεμιέται!»

Αυτοί είναι οι πρώτοι στίχοι «Του γιοφυριού της Άρτας», μιας παραλογής που στηρίζεται σε μια μακραίωνη παράδοση αναφορικά με τη θεμελίωση μεγάλων έργων: για να στερεωθεί και να προφυλαχθεί από κάθε κίνδυνο ένα κτίσμα, έπρεπε να θυσιαστεί στα θεμέλιά του κάποιο ζωντανό πλάσμα.

Το γεφύρι της Άρτας, ένα έργο τόσο δύσκολο για την εποχή του, ενέπνευσε λοιπόν τη λαϊκή μούσα και πλούτισε την παράδοση με τον δικό του θρύλο, τον θρύλο του πρωτομάστορα, ο οποίος αναγκάστηκε να χτίσει τη γυναίκα του για να στεριώσει το γεφύρι.

Η σύγχρονη όψη του γεφυριού στις όχθες του ποταμού Αράχθου είναι το αποτέλεσμα πολλών επισκευών, προσθηκών και ανακατασκευών που πραγματοποιήθηκαν στο διάβα των αιώνων.

Η ιστορική αφετηρία του γεφυριού της Άρτας ανάγεται, σύμφωνα με τα συμπεράσματα που είναι δυνατόν να συναχθούν από την εικόνα που παρουσιάζουν τα βάθρα της θεμελίωσής του, στους Ελληνιστικούς κατά πάσαν πιθανότητα Χρόνους. Μάλιστα, υποστηρίζεται ότι το αρχικό αυτό κτίσμα ήταν έργο του Πύρρου, ο οποίος κατέλαβε την αρχαία Αμβρακία (τη θέση της κατέχει σήμερα η πόλη της Άρτας) το 295 π.Χ. και την κατέστησε πρωτεύουσα του βασιλείου των Μολοσσών.

Κατά την άποψη ορισμένων μελετητών, πάνω στα προαναφερθέντα βάθρα οικοδομήθηκαν κατά τους Βυζαντινούς ή τους Πρώιμους Μεταβυζαντινούς Χρόνους τέσσερις μεγάλες καμάρες, που συμπληρώθηκαν από οκτώ μικρά τοξωτά ανοίγματα για τη διοχέτευση των υδάτων σε περίπτωση πλημμυρικών φαινομένων.

Σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή, η ψηλότερη από τις εν λόγω καμάρες κατέρρευσε και ανακατασκευάστηκε επί Τουρκοκρατίας, το 1612. Κατά την τοπική παράδοση μάλιστα, οι μάστορες που ανέλαβαν το δύσκολο αυτό έργο χρηματοδοτήθηκαν από τον αρτινό παντοπώλη Γιάννη Θειακογιάννη.

Ωστόσο, σύμφωνα με την άποψη άλλων μελετητών, το 1612 ανακατασκευάστηκε ολόκληρο το γεφύρι και όχι μόνο η ψηλότερη καμάρα του.

Σε κάθε περίπτωση, το 1881, όταν η πόλη της Άρτας και το ανατολικό τμήμα της Περιφερειακής Ενότητας Άρτας περιήλθαν έπειτα από μακρόχρονους αγώνες στο ελληνικό κράτος, ο ποταμός Άραχθος με το περίτεχνο γεφύρι του αποτέλεσε τη συνοριακή γραμμή μεταξύ των ελεύθερων και των τουρκοκρατούμενων ελληνικών εδαφών.

Στο δυτικό άκρο του γεφυριού της Άρτας οικοδομήθηκε το 1864 ένα διώροφο νεοκλασικό, το οποίο χρησιμοποιήθηκε αρχικά ως τουρκικό φυλάκιο και ακολούθως (μετά το 1881) ως μεθοριακός – τελωνειακός σταθμός. Στο κτίριο αυτό στεγάζεται σήμερα το Λαογραφικό Μουσείο «Σκουφάς».

Ο ΠΛΑΤΑΝΟΣ ΤΟΥ ΑΛΗ ΠΑΣΑ. Στην ανατολική όχθη του Αράχθου, δίπλα στο γεφύρι, σώζεται μεγάλος πλάτανος, ο επονομαζόμενος πλάτανος του Αλή πασά. Όπως θρυλείται, από τα κλαδιά του υπεραιωνόβιου αυτού δέντρου κρεμούσε ο Αλή πασάς τους ανυπότακτους Έλληνες.

Η ΠΑΡΗΓΟΡΗΤΙΣΣΑ. Μια ξεχωριστή θέση στον κατάλογο των μνημείων της πόλης της Άρτας, της πάλαι ποτέ πρωτεύουσας του Δεσποτάτου της Ηπείρου, κατέχει η βυζαντινή εκκλησία της Παναγίας Παρηγορήτισσας, που είναι αφιερωμένη στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου.

Ο οκταγωνικός σταυροειδής ναός, αριστούργημα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, οικοδομήθηκε σε δύο φάσεις, όπως μαρτυρεί και η ευρέως διαδεδομένη λαϊκή αφήγηση αναφορικά με τον πρωτομάστορα του μνημείου και τον βοηθό του, που έφυγαν μαζί από τη ζωή πέφτοντας από τη στέγη του μεγαλοπρεπούς ναού.

Σύμφωνα μάλιστα με την ίδια αφήγηση, το μνημείο οφείλει την ονομασία του στο γεγονός ότι η Παναγία φανερώθηκε στη μητέρα του βοηθού, προκειμένου να την παρηγορήσει για τον άδικο χαμό του παιδιού της.

Το πρώτο οικοδόμημα ήταν έργο του δεσπότη της Ηπείρου Μιχαήλ Β’ Κομνηνού Δούκα και της συζύγου του, Θεοδώρας. Το δεύτερο, στα τέλη του 13ου αιώνα, υπήρξε σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή δημιούργημα του γιου και διαδόχου του προαναφερθέντος, Νικηφόρου Α’ Κομνηνού Δούκα, της συζύγου του, Άννας Παλαιολογίνας Καντακουζηνής, και του τέκνου τους, Θωμά.

Το μνημείο, πρωτότυπο δείγμα βυζαντινής ναοδομίας, αναφέρεται πρώτη φορά σε σιγίλιο του πατριάρχη Ιερεμίου Β’, το 1578, ως γυναικεία μονή.

Ο επιβλητικός ναός (αποτελείται από τον νάρθηκα, τον κυρίως ναό και δύο παρεκκλήσια, των Ταξιαρχών και του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου) αποτελούσε άλλοτε καθολικό σταυροπηγιακής μονής, από την οποία σώζονται επίσης ορισμένα κελιά και η τράπεζα.

Ιδιαίτερα αξιόλογα είναι τα κομψά αρχιτεκτονικά μέλη, ο πλούσιος κεραμοπλαστικός διάκοσμος, το ψηφιδωτό του Παντοκράτορα στον τρούλο του ναού, καθώς και οι σωζόμενες τοιχογραφίες 16ου και 17ου αιώνα.

Η ΜΟΝΗ ΣΕΛΤΣΟΥ. Στα όρια Ηπείρου και Θεσσαλίας, Περιφερειακής Ενότητας Άρτας και Περιφερειακής Ενότητας Καρδίτσας, σε απόσταση 5,5 χιλιομέτρων βόρεια από το χωριό Πηγές Άρτας (πρώην Βρεστενίτσα), βρίσκεται ένα σπουδαίο θρησκευτικό μνημείο, φορτωμένο με το βάρος αναμνήσεων, η μονή Σέλτσου.

Η μονή δεσπόζει στην κορυφή απόκρημνου βράχου (στη ρίζα του κυλά ο Αχελώος), στην περιοχή που είναι ευρέως γνωστή ως Ραδοβίζι (Ραδοβύζι).

Το καθολικό, μονόκλιτη καμαροσκεπής βασιλική αθωνίτικου τύπου, αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου, ιδρύθηκε το 1697. Αρτινοί καπεταναίοι ήταν οι κτήτορες της μονής, Αρτινός και ο αγιογράφος αυτής, ο ιερέας Νικόλαος.

Στη μονή Σέλτσου κατέφυγαν τα Χριστούγεννα του 1803, μετά την πτώση του Σουλίου και τον ιστορικό χορό του Ζαλόγγου Πρέβεζας, περίπου 1.150 Σουλιώτες, αγωνιστές και γυναικόπαιδα, με επικεφαλής τον Κίτσο και τον Νότη Μπότσαρη.

Ύστερα από μακρά πολιορκία και ηρωική αντίσταση η μονή κυριεύτηκε από τους Τουρκαλβανούς του Αλή πασά, τον Απρίλιο του 1804.

Κατά την ηρωική έξοδο των Σουλιωτών ελάχιστοι κατόρθωσαν να διασωθούν, ενώ διακόσια και πλέον γυναικόπαιδα γκρεμίστηκαν στο βάραθρο του Πέτακα, πίσω από τη μονή, για να αποφύγουν τον ατιμασμό και την αιχμαλωσία. Ανάμεσά τους ήταν και η Λένω, η κόρη του Κίτσου Μπότσαρη, ηρωικό πρόσωπο-πρότυπο που υμνεί η δημοτική ποίηση.

Η μονή Σέλτσου εορτάζει κάθε χρόνο στις 23 Αυγούστου, στα Εννιάμερα της Παναγίας.