Η βάσανος {LF}της αυτοκριτικής

Το ερώτημα της αυτοκριτικής επανέρχεται στην πολιτική αντιπαράθεση για τα πεπραγμένα της περασμένης κυβέρνησης. Οχι τόσο σε σχέση με τη συνολική αποτίμηση, ή την παραδοχή σφαλμάτων, αλλά κυρίως για την εκτίμηση της «στιγμής» (ή του «τραύματος») του 2015. Μάλιστα, έχουν υπάρξει και τοποθετήσεις που έχουν ρητά υποστηρίξει ότι αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ιδιαίτερη ανάγκη αυτοκριτικής, εφόσον ούτως ή άλλως πλέον έχει διαμορφωθεί ένα πολιτικό δίπολο, ο προοδευτικός πόλος είναι δεδομένος και κυρίως προέχει η «πορεία προς τον λαό». Ομως, ακόμη και οι φωνές που επιμένουν στην ανάγκη αυτοκριτικής δεν έχουν υπερβεί προς το παρόν την παραδοχή λαθών για ζητήματα διαχείρισης της πολιτικής που είδαμε από το 2015, ή για πλευρές του ύφους ή και ήθους της άσκησής της, όχι όμως για τον ίδιο τον πυρήνα του ερωτήματος.

Προφανώς και συχνά η αυτοκριτική από μόνη της δεν σημαίνει πολλά πράγματα. Η ιστορία του αριστερού κινήματος βρίθει παραδειγμάτων μιας τελετουργικής αυτοκριτικής, όπου η παραδοχή σφαλμάτων απλώς κατέληγε στην αυτοδικαίωση και την εκ νέου νομιμοποίηση της ηγεσίας: «εφόσον παραδέχτηκε λάθη, άρα είναι στον σωστό δρόμο», ήταν η διανοητική μεθόδευση πίσω από αυτές τις τοποθετήσεις. Ούτε έχει νόημα προφανώς να φτάσουμε στο άκρο μιας αυτοκριτικής που ξεκινά από μια ενοχική σύλληψη που θέλει το υποκείμενο να κάνει πάντοτε λάθη (ή αμαρτήματα) και διαρκώς να τα παραδέχεται. Η σωτηρία της ψυχής και η χάραξη πολιτικής δεν είναι υποχρεωτικό να ακολουθήσουν την ίδια μεθοδολογία. Μια πολιτική αυτοκριτική οφείλει να συνεισφέρει στον εντοπισμό και την εφαρμογή μιας ορθής πολιτικής.

Ομως, στην ιστορική περίπτωση που συζητάμε, δηλαδή την Ελλάδα της τρέχουσας δεκαετίας και τις επιλογές που πήρε εκείνο το τμήμα της Αριστεράς που βρέθηκε να ασκεί κυβερνητική εξουσία, το ερώτημα είναι πιο κρίσιμο. Δεν αφορά την παραδοχή σφαλμάτων κατά των επιτέλεση της πολιτικής αλλά την απάντηση σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Γιατί ένα πολιτικό κίνημα, που πάτησε πάνω σε ένα χωρίς προηγούμενο ρεύμα κοινωνικής διαμαρτυρίας και το οποίο ρητά υποστήριξε ότι είναι εφικτή μια απαλλαγή από πολιτικές λιτότητας, ανεργίας και παραγωγικής συρρίκνωσης, εν τέλει όχι μόνο δεν μπόρεσε να διαπραγματευθεί καν τη χαλάρωση της λιτότητας αλλά και βρέθηκε στο τέλος να αποδέχεται και να εφαρμόζει ένα ακόμη Μνημόνιο.

ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Μόνο που η αυτοκριτική πάνω σε ένα τέτοιο ζήτημα δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι απλώς μια παραδοχή της μορφής «δεν είμαστε έτοιμοι», αλλά θα απαιτούσε την αναμέτρηση με ερωτήματα που θα έδειχναν εάν όντως είχε υπάρξει πολιτική προετοιμασία: Υπήρξε ποτέ πραγματική εκτίμηση του πώς θα εξελισσόταν μια διαπραγμάτευση με ευρωπαϊκούς θεσμούς που δεν ήταν απλώς δανειστές μας αλλά εγγυητές της ρευστότητας των ελληνικών τραπεζών ή της κυκλοφορίας του κοινού νομίσματος; Σχεδιάστηκαν ποτέ τα βήματα μιας κρίσιμης ανυπακοής ως προς τις δανειακές υποχρεώσεις της χώρας και υπήρξε επίγνωση των επιπτώσεων μιας τέτοιας κίνησης; Η εναλλακτική στρατηγική της επιστροφής σε εθνικό νόμισμα σε ποιον βαθμό εξετάστηκε ως πραγματικό ενδεχόμενο και μέσα από ποια βήματα που θα απέτρεπαν ένα κλίμα πανικού ή οικονομικής κατάρρευσης; Οι πραγματικές παραγωγικές δυνατότητες της χώρας, οι όροι των διεθνών συναλλαγών της, η επάρκεια ή όχι πόρων και προϊόντων σε ποιον βαθμό μελετήθηκαν πραγματικά; Η ίδια η κοινωνία σε ποιον βαθμό ενημερώθηκε για τα ενδεχόμενα και τις πολιτικές που μπορούν να ακολουθηθούν και την ανάγκη δικής της κινητοποίησης; Συλλογικές επιστημονικές και διανοητικές ικανότητες που υπήρχαν σωρευμένες εντός και εκτός ερευνητικών χώρων σε ποιον βαθμό έγινε προσπάθεια να ενεργοποιηθούν, να κινητοποιηθούν και να συμβάλουν στην απάντηση αυτών των ερωτημάτων;

Η αρνητική απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα είναι από τα λίγα πράγματα που εξακολουθούν να ενώνουν τους συμμετέχοντες σε εκείνη την πολιτική περιπέτεια, ακόμη και εάν στη συνέχεια ακολούθησαν ιδιαίτερα αποκλίνουσες διαδρομές.

Ομως, είναι αυτή που σηματοδοτεί τη θεμελιώδη πολιτική απρονοησία που ορίζει το πραγματικό τραύμα του 2015 αλλά και τον λόγο της δυσκολίας ή και απουσίας αυτοκριτικής. Στην πραγματικότητα, μια διαδικασία που ισοδυναμούσε με την προετοιμασία ευρύτερων κοινωνικών δυνάμεων όχι απλώς για μια κυβερνητική εναλλαγή, αλλά για μια δύσκολη, συγκρουσιακή και αναγκαστικά αβέβαιη αλλαγή ιστορικού παραδείγματος, αντιμετωπίστηκε την τριετία 2012-2015 ως μια κατά βάση εκλογική καμπάνια. Ως αποτέλεσμα ουκ ολίγα από τα κρίσιμα ερωτήματα απλώς δεν τέθηκαν, μια που θα «φόβιζαν ένα εκλογικό σώμα», που πάντως τον Ιούλιο του 2015 αποδείχθηκε πιο σθεναρό από την υποτιθέμενη ηγεσία του.

Η ένοχη άρνηση

Οτι σήμερα αυτή η περίοδος εξακολουθεί να μην τίθεται στη βάσανο μιας ουσιώδους αυτοκριτικής, ή έστω της σοβαρής και τεκμηριωμένης συζήτησης που να προσφέρει εξηγήσεις και απαντήσεις, δεν καθορίζεται απλώς από επιδιώξεις πολιτικής επικοινωνίας. Κυρίως αποτυπώνει πως αυτό που τελικά έμεινε ήταν η προσαρμογή στον ρόλο ενός τυπικού κόμματος εξουσίας (και διαχείρισης αυτής) και η σιωπηρή αποδοχή του αναπόδραστου χαρακτήρα του αυταρχικού νεοφιλελευθερισμού που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «μνημονιακό κεκτημένο».