Εντυπώσεις {LF}από δύο Νομπέλ

Η Πολωνέζα Ολγκα Τοκάρτσουκ γράφει στο «Αρχέγονο και άλλοι καιροί» έναν αρθρωτό μύθο που ενδέχεται να περιέχει το σύνολο των υπομύθων της κεντροευρωπαϊκής εβραιοχριστιανικής παράδοσης. Οι βιβλικοί απόηχοι είναι πανταχού παρόντες, μαζί με την ησιοδική κοσμογονία, τις νιου έιτζ θεωρίες περί παγκόσμιας συνειδησιακής ροής και ενότητας ανθρώπου – φύσης, την παρουσία του ιερού στη διαρκή κίνηση των πραγμάτων, την απόδοση ψυχής (anima) στα μη ανθρώπινα, ακόμη και στα ανόργανα στοιχεία της φύσης, την οικοσυστημικού τύπου οργάνωση του υλικού.

Τι είναι όμως το Αρχέγονο του τίτλου και τι οι καιροί του; Πρόκειται για ένα κομμάτι γης που περιέχει ένα χωριό. Το διασχίζουν ή οριοθετούν δυο ποτάμια και είναι σπαρμένο με λιβάδια, δάση, οπωρώνες και λίγα χωραφάκια. Είναι τετραγωνισμένο, το διασχίζει κανείς σε μια ώρα (άρα, ας πούμε πως οι διαστάσεις του είναι 5×5 χιλιόμετρα) και συνδέεται με τον έξω κόσμο (τα γειτονικά χωριά), ακόμη και με τη μακρινή Ρωσία, αν και είναι τελείως ανεξάρτητο από αυτά. Πληροφορούμαστε ότι το φυλάγουν οι Αρχάγγελοι προκειμένου να μη μολυνθεί από τις ασθένειες που ταλανίζουν το σύμπαν: τη διαρκή αγωνία, τον πόθο να κατέχεις και να κατέχεσαι, την αλαζονεία και τον εξυπνακισμό, συν την αποβλάκωση που επιφέρει αυτός ο τελευταίος. Στο Αρχέγονο ζουν βεβαίως άνθρωποι με όνομα και ταυτότητα: ο Μίχαλ, η Φλορεντίνκα, η Γκενοβέφα, ο βαρόνος (του οποίου το παλάτι ορίζει το Αρχέγονο προς τα δυτικά), ποικίλοι συγγενείς, συγχωριανοί ή εραστές, και βέβαια τα παιδιά και τα εγγόνια όλων αυτών, σε μια περίοδο που ξεκινά λίγο πριν από τον Μεγάλο Πόλεμο και καταλήγει στα τέλη του αιώνα λίγο μετά  την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού… Γιατί τόση έμφαση στην έννοια του καιρού; Ισως γιατί κάπου στα μέσα του βιβλίου μαθαίνουμε ότι είναι ο χρόνος που προσδιορίζει την ουσία των όντων  ενώ οι άχρονες ιδιότητες που απέδωσε ο άνθρωπος στο θείο (η αιωνιότητα) είναι αυτές που μας εμποδίζουν να κατανοήσουμε τη φύση του. Διότι ο Θεός βρίσκεται παντού εν τοις πράγμασι – στη ροή του ποταμού, στο πλημμύρισμα των λιβαδιών, στο μπουμπούκιασμα των κερασιών, στο ξεπέταγμα των μανιταριών, στην ομορφιά της χιονόπτωσης, στις μεταμορφώσεις του ουρανού και εν γένει στον διαρκή μετασχηματισμό ή κίνηση των οντοτήτων. Τα πράγματα στο σύμπαν της Τοκάρτσουκ έχουν ψυχή, επικοινωνούν μεταξύ τους και με το Ολον, έχουν συνείδηση αυτής της επικοινωνίας ακόμη κι όταν κάτι τέτοιο δεν είναι ορατό.

Στο Αρχέγονο όλα είναι κυκλικά – ακριβώς όπως και στις χρονικότητες (τους καιρούς) της φύσης. Είναι οι φυσικοί κύκλοι που χαρακτηρίζουν τη ζωή και αυτοί εγγράφονται στο τετραγωνισμένο, εξορθολογισμένο, φυλασσόμενο έδαφος εν είδει (ινδουιστικής) μάνταλα – ως γεωμετρική απεικόνιση της πληρότητας. Οι ζωές που σκιαγραφούνται εδώ περιέχουν έρωτες, φυγές, προδοσίες, πολέμους, αρρώστιες, θανάτους δοσμένους με έναν ζέοντα νατουραλισμό, ενώ οι απόηχοι της ιστορίας σπανίως τροποποιούν την καθημερινότητα. Η οργανική σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον τους διακόπτεται σπανίως, αρχικά με την επιστράτευση του Μίχαλ από τον τσαρικό στρατό στα 1914, αργότερα με τη διαδοχική  κατοχή του Αρχέγονου από τους Γερμανούς και τους Σοβιετικούς στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Εβραίοι εκτοπίζονται ή εκτελούνται, παιδιά και ζώα πεθαίνουν, σπίτια βομβαρδίζονται, αλλά οι αφηγηματικά βραχείες εισβολές της μεγάλης Ιστορίας δεν αλλάζουν την ουσία του Αρχέγονου. Σύντομα οι άνθρωποι και η φύση επαναποκτούν τα δικαιώματά τους.

Η Τοκάρτσουκ σχολιάζει και καταγράφει τα τεκταινόμενα με μια συναισθηματική απόσταση σχεδόν ειρωνική, προκειμένου να αποφύγει τον εύκολο λυρισμό και τους ηθογραφικούς κινδύνους. Οταν μια γιαγιά τρελαίνεται μες στη μοναξιά της, χρόνια μετά την απώλεια των παιδιών της, αρχίζει να επικοινωνεί με το φεγγάρι και μάλιστα τώρα το βλέπει διπλό μέσα από τα μάτια του αδέσποτου σκύλου που έχει υιοθετήσει και που εκστασιάζεται με την αντανάκλασή του στο ποτάμι. Ακούει τη σκέψη των ζώων, οσφραίνεται μυστικά λαγούμια και υπόγειους διαδρόμους, απειλεί τα ουράνια σώματα. Το παράδοξο, το παράλογο και το ιερό είναι παρόντα σε ισόποσες δόσεις. Είναι γι’ αυτό που έχουν αποδοθεί στην γραφή της Τοκάρτσουκ ομοιότητες με τον μαγικό ρεαλισμό της λατινοαμερικάνικης σχολής, αν και η ίδια μάλλον απεκδύεται τον όρο, μιλώντας περισσότερο για τις επιρροές της από τον Καρλ Γιουνγκ, για οργανικισμό, για ενότητα των συστατικών μερών του κόσμου και για παράλληλους τρόπους ενόρασης της πραγματικότητας.

Ο καιρός του παιγνιδιού

Οι δυσκολότερες αν και εξόχως γοητευτικές σελίδες του βιβλίου είναι εκείνες που πραγματεύονται εν είδει βιβλικής Γενέσεως τη δημιουργία του κόσμου, με τον Θεό σε ρόλο ατελούς πρωταγωνιστή και δημιουργού. Ωστόσο νιώθει προς το τέλος μια «απαράμιλλη νοσταλγία για την τάξη» που κυριαρχεί σε έναν παράλληλο κόσμο. «…Και σε αυτήν την τάξη, στην οποία υπακούει κι αυτός ο ίδιος ο Θεός, όλα όσα είναι παροδικά και μοιάζουν σκόρπια μέσα στον χρόνο αρχίζουν την παράλληλη και αιώνια ύπαρξή τους», μαθαίνουμε κάπου προς το τέλος. Τα κατ’ εξοχήν δοκιμιακά και φιλοσοφικά αυτά μέρη του βιβλίου, με πλάγιους χαρακτήρες, μας αποκαλύπτονται μέσω των οδηγιών ενός παιγνιδιού που δώρισε ο τοπικός ραβίνος στον εκπεσόντα βαρόνο. Τιτλοφορούνται «Ο καιρός του παιγνιδιού», και περιγράφουν πρακτικά όλες τις περί δημιουργίας του κόσμου δοξασίες με έναν δημιουργό γειωμένο, που άλλοτε πλήττει, άλλοτε αντιλαμβάνεται τις αστοχίες του και εντέλει κάνει αισθητή την παρουσία του με καταστροφικές, άσπλαγχνες πράξεις. Στα οκτώ αυτά υποκεφάλαια διαφαίνεται καθαρά η άνεση με την οποία η Τοκάρτσουκ έχει ενθυλακώσει τις τοπικές παραδόσεις και τις έχει συρράψει με οικουμενικές θεωρίες χωρίς κανένα κόπο, εν είδει γλαφυρού παραμυθιού που αποκαθιστά την ενότητα του κόσμου, προβάλλοντας την εσώτερη λογική του.

Το παρόν είναι συντομευμένη εκδοχή από το σημείωμα του Μ. Μοδινού, που είχε δημοσιευθεί στο «Βιβλιοδρόμιο» στις 21/12/2017

Πέτερ Χάντκε

Η κόπωση της ύπαρξης

Ο Γιόζεφ Μπλοχ, παλαίμαχος πετυχημένος ποδοσφαιριστής και νυν ειδικευμένος εργάτης, απολύεται ένα πρωί από τη δουλειά του. Ο ήρωας περιφέρεται για μέρες άσκοπα στη Βιέννη προσπαθώντας να επικοινωνήσει με γνωστούς και φίλους, κάτι που δεν καταφέρνει. Μπαίνει στο σινεμά όπου όλα αίφνης είναι καλύτερα (όπως η τέχνη είναι καλύτερη απ’ την πραγματική ζωή). Δρα ερωτικά με παρελθοντικούς αυτοματισμούς, χωρίς στόχευση αλλά και δίχως την προοπτική ικανοποίησης. Παρακολουθεί έναν ανούσιο ποδοσφαιρικό αγώνα. Ακόμη και η άλλοτε επαγγελματική του δραστηριότητα φαντάζει σαν αστείο, πολλώ μάλλον που κανείς στις κερκίδες δεν μοιάζει να τον αναγνωρίζει. Η περιπτερού δεν τον χαιρετά, ένας αστυφύλακας κάτι του λέει από το απέναντι πεζοδρόμιο αλλά δεν καταλαβαίνει τι ακριβώς. Με λίγα λόγια, οι δεσμοί του με τις κοινωνικές σταθερές (οικογένεια, επάγγελμα, φίλοι) διαρρηγνύονται σταδιακά. Η αποξένωση ολοκληρώνεται μέσα στον δαιδαλώδη αστικό κάνναβο.

Φαινομενικά δεν το βάζει κάτω. Πάει κι έρχεται στην πόλη οπλισμένος με ένα είδος υπερδραστήριας συνείδησης, αν και χωρίς σχέδιο. Καταγράφει εμμονικά τη γύρω του πραγματικότητα για να δώσει μια εξήγηση στο πώς έφτασε ως εδώ. Τα πάντα γύρω του, από τα αντικείμενα μέχρι τις συμπεριφορές των ανθρώπων, αρχίζουν να του προκαλούν όχληση. Δοκιμάζει να περιγράψει το καθετί, αλλά το μόνο που καταφέρνουν οι λέξεις είναι να καταδείξουν, στα όρια της παρεξήγησης, την πραγματικότητα γύρω του. Το παλεύει ωστόσο. Αποκτά εμμονές με την ταμία του κινηματογράφου όπου συχνάζει, κι ένα βράδυ την ακολουθεί ως το σπίτι της στα περίχωρα της Βιέννης. Χωρίς να ανταλλάξουν μία λέξη θα κάνουν έρωτα. Οταν το επόμενο πρωί εκείνη θα επιχειρήσει να του συστηθεί, οι ήχοι θα μετατραπούν στ’ αφτιά του σε θορύβους. Η γλώσσα αποδεικνύεται ανεπαρκής ως μέσον επικοινωνίας, μας λέει ο Χάντκε, απηχώντας τα ρεύματα της εποχής – μεταξύ άλλων το θέατρο του Μπέκετ και του Πίντερ. Καθώς δε οι ήχοι του κόσμου μετατρέπονται σε θορύβους, καθώς οι ψηφίδες της πραγματικότητας δεν συγκολλούνται ώστε να παραχθεί νόημα, καθώς ακόμη το καθετί στην ταμία παράγει δυσφορία στο κορεσμένο αρσενικό, ο Μπλοχ θα την πνίξει με τα ίδια αυτά χέρια που τον έκαναν στο παρελθόν επιτυχημένο τερματοφύλακα. Η υπό την ψυχρή γραφίδα του Χάντκε φαινομενικά αναιτιολόγητη αυτή πράξη θυμίζει έντονα τον φόνο του Αραβα από τον Μερσό στον «Ξένο» του Αλμπέρ Καμί.

Επειτα ο Μπλοχ θα αποδράσει προς τα νότια της χώρας, σε μια παραμεθόρια κωμόπολη, όπου μια παλιά του ερωμένη έχει ανοίξει ταβέρνα. Ο διαταραγμένος ψυχισμός του τον ωθεί σε διαρκείς συγκρούσεις με τον περίγυρό του: εμπλέκεται σε καβγάδες, διαφωνεί με τα πάντα και τους πάντες, εν τέλει συγκρούεται με τον ίδιο αυτό κόσμο τον οποίο αδυνατεί να κατανοήσει, προσπαθώντας να τον αναπαραγάγει μέσω της ατέρμονης επανάληψης λέξεων που χρησιμοποιούνται ως δείκτες των γύρω του πραγμάτων. Εδώ το λογοτεχνικό παιχνίδι αγγίζει τα μυθοπλαστικά του όρια: ο ήρωας επιχειρεί να προσδώσει έναν ακραίο ορθολογισμό στο περιβάλλον του, αιτιολογώντας, κατατάσσοντας, περιγράφοντας, εν τέλει αφηγούμενος όσα του συμβαίνουν. Και πράγματι του συμβαίνουν πολλά, αλλά και τίποτα. Ο Μπλοχ θα επισκεφθεί τον τοπικό Πύργο σε μια προφανή παραπομπή στον Κάφκα (τον οποίο, σημειωτέον, ο Χάντκε θεωρεί ακρογωνιαίο λίθο της λογοτεχνίας του εικοστού αιώνα), αλλά η εκεί παράξενη ξενάγηση δεν θα αποκαταστήσει την εσωτερική ισορροπία, το αντίθετο μάλιστα.

Τo πέναλτι

Οι διωκτικές Αρχές στο μεταξύ βρίσκονται στο κατόπι του, αν και παραμένει εξαιρετικά αμφίβολο αν θα συλληφθεί για τον φόνο που διέπραξε. Σε μια οξεία ενσυναίσθηση του κόσμου γύρω του, δίνει μια μικρή διάλεξη σε έναν παρακαθήμενο περί της συμπεριφοράς των τερματοφυλάκων όταν πρόκειται να υποστούν την εσχάτη των ποινών (το πέναλτι): το αδιέξοδο δηλαδή της προσποίησης, καθώς ο αντίπαλος κυνηγός / εκτελεστής μπορεί να κάνει την ίδια σκέψη με εσένα και αν εσύ μαντέψεις ότι την κάνει, εκείνος μπορεί να αλλάξει γωνία κ.ο.κ. Στο αδιέξοδο αυτό δίνει απάντηση η πραγματική ζωή ενώπιον των θεατών. Ο ερασιτέχνης τερματοφύλακας μένει ακίνητος και η μπάλα πηγαίνει κατευθείαν στα χέρια του. Το ζήτημα παραμένει: κάποια στιγμή στο μέλλον ο εκτελεστής μπορεί να τροποποιήσει τις προθέσεις του. Η καταστατική αβεβαιότητα της ύπαρξης παραμένει παρούσα.

Μέσω της ενσυναίσθησής του για τα κοινωνικά πράγματα ο Χάντκε αποδεικνύει ότι η μυθοπλασία είναι ικανή να αποδώσει τα ψυχικά φαινόμενα ακριβέστερα ίσως από ό,τι η κλασική ψυχιατρική. Και το κάνει μέσω μιας φαινομενολογίας των συμπεριφορών που αποδεικνύει την υποψία του συμπατριώτη του Βιτγκενστάιν: ότι ενδέχεται η φιλοσοφία να μη θέτει κανένα πραγματικό πρόβλημα πέραν των «γλωσσικών κόμπων», τουτέστιν των πραγματικών αδυναμιών της γλώσσας να αναπαράγει τον κόσμο γύρω μας. Η επίγνωση αυτού του διλήμματος, υπονοεί ο Χάντκε, ίσως κάνει τον κόσμο περισσότερο αποδεκτό. Ισως καθ’ οδόν, λέω εγώ, μας δίνει και καλύτερη λογοτεχνία. Μετά λόγου γνώσεως η μετάφραση του Αλέξανδρου Ισαρη. Εύστοχος τόσο ο πρόλογός του όσο και η αναδημοσίευση μιας παλιότερης συνέντευξης του Πέτερ Χάντκε από το περιοδικό «Το Δέντρο» (Δεκέμβριος 1981).

Το πλήρες κείμενο έχει δημοσιευθεί στις 6/12/2017

Oλγκα Τοκάρτσουκ
Το Αρχέγονο
και άλλοι καιροί
Μτφ. Αλεξάνδρα
Δ. Ιωαννίδου
Εκδ. Καστανιώτη,
σελ. 272
Τιμή: 15,90 ευρώ

Peter Handke
Η αγωνία του τερματοφύλακα πριν από
το πέναλτι
Μτφ. – εισαγωγή: Αλέξανδρος Ισαρης
Εκδ. Gutenberg, 2017, σελ. 177
Τιμή: 13 ευρώ