«Η σύγχρονη τραγωδία τού να πετύχεις»

Εβδομήντα χρόνια μετά την πρώτη παρουσίαση του έργου στη Νέα Υόρκη, ο «Θάνατος του εμποράκου» ανεβαίνει από τις 25 Οκτωβρίου στο Θέατρο Εμπορικόν στην Αθήνα. Ο Γιώργος Σκεύας σκηνοθετεί το αριστούργημα του Αρθουρ Μίλερ, με τον Δημήτρη Καταλειφό στον εμβληματικό ρόλο του Γουίλι Λόμαν. Δίπλα του, η Μαρία Καλλιμάνη και εννέα ακόμη ηθοποιοί που από σκηνής θίγουν ζητήματα όπως το κυνήγι του χρήματος, το αμερικανικό όνειρο, ο καταναλωτισμός και οι οικογενειακές σχέσεις. Οι τρεις βασικοί συντελεστές της παράστασης μιλούν στο «ΝΣυν» .

Δημήτρης Καταλειφός: Πρόκειται για ένα από τα σπουδαιότερα έργα του 20ού αιώνα και με έναν ανατριχιαστικό τρόπο μιλάει και για την εποχή μας. Σήμερα, που είμαστε έρμαια της δημοφιλίας, του να αρέσουμε, του περίφημου like και της επιτυχίας, που είναι η κατάρα του κάθε ανθρώπου. Ο ρόλος που έχω την ευλογία να παίξω είναι το απόλυτο θύμα αυτής της κουλτούρας. Δηλαδή ότι στη ζωή αξίζεις μόνο αν πετύχεις. Αυτός ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι αρκεί να υπάρχει για να είναι σημαντικός. Θα ήμασταν ευτυχείς αν απλώς ζούσαμε. Αυτό λέει το έργο. Χωρίς να έχουμε ανάγκη ούτε να είμαστε δημοφιλείς, ούτε να επιτύχουμε, ούτε τίποτα. Απλώς να ζούμε. Αυτό είναι ήδη σημαντικό. Δεν έχουμε όμως αυτή τη σοφία, ειδικά στον δυτικό πολιτισμό. Αυτή είναι η μεγάλη ποίηση που έχει το πρόσωπο, η μεγάλη τραγωδία που ζει και η μεγάλη συγκίνηση που μου προκαλεί επειδή δυστυχώς οι άνθρωποι στον δυτικό πολιτισμό κατατρεχόμαστε από την ιδέα της επιτυχίας.

Μαρία Καλλιμάνη: Είναι πραγματικά η καταστροφή μιας οικογένειας που ζει κάτω από το αμερικανικό όνειρο και με το βάρος ότι μόνο μέσα από την επιτυχία μπορεί να είναι ευτυχισμένος ο άνθρωπος. Το ενδιαφέρον στα πρόσωπα αυτά είναι ότι έχουν τις καλύτερες προθέσεις. Για παράδειγμα, οι γονείς για τα παιδιά. Είναι «καλοί» άνθρωποι, καθόλου ανήθικοι ή ξεπουλημένοι. Αυτό τους καθιστά και τραγικά πρόσωπα. Αυτή είναι η τραγωδία του σύγχρονου απλού ανθρώπου που πασχίζει να πετύχει, αλλά δεν μπορεί να ανοίξει τα μάτια του. Οι ήρωες γνωρίζουν ότι είναι ευτυχισμένοι, αλλά αδυνατούν να το ακολουθήσουν.

Γιώργος Σκεύας: Εχει σχέση και με τη διάσταση του χρόνου. Υπάρχει ένα ζήτημα σχετικά με το πώς ο χρόνος έρχεται, απλώνεται και συνθλίβει μια παλαιότερη γενιά αναδεικνύοντας μια νέα. Αυτό ανανεώνεται διαρκώς και οι απώλειες είναι συντριπτικές. Δεν είναι τυχαίο ότι το έργο γράφτηκε το 1948 και ανέβηκε το 1949 μέσα σε ένα κλίμα με σεισμικές αλλαγές στην αμερικανική κοινωνία και στον κόσμο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι σκηνές που μέσα από τη μνήμη του Γουίλι παραπέμπουν στο παρελθόν αναφέρονται σε μια εποχή πριν από το Κραχ, όπου τα πάντα ανθούσαν και ήταν το αποκορύφωμα του αμερικανικού ονείρου. Υπήρχε μια εξιδανίκευση. Κι όταν ήρθε αυτό το φοβερό Κραχ το οποίο συνέθλιψε ζωές με ομαδικές αυτοκτονίες, οι απώλειες ήταν φοβερές. Οπως για την οικογένεια Λόμαν με τον Γουίλι, ο οποίος είναι πωλητής – ένα εξόχως αμερικανικό επάγγελμα, επειδή πουλάς και αγοράζεις, δείχνεις και προσπαθείς να πείθεις. Η προσωπικότητα είναι αυτή που μετρούσε τότε, και αυτό το πράγμα απέκτησε μια μηχανική διάσταση όσο περνούσαν τα χρόνια. Το προϊόν ήταν το πιο σημαντικό. Οι άνθρωποι άρχισαν να χάνονται μέσα σε αυτό. Είναι μια τεράστια παγίδα στην οποία πέφτουν η οικογένεια, το σύστημα και δεν ανακαλύπτουν ποτέ στην πραγματικότητα. Το τίμημα είναι υψηλό και βαρύ.

Μ.Κ.: Κάπως έτσι δεν είναι και σήμερα; Είναι σαν να μην ανακάμπτουμε γιατί γινόμαστε όλο και πιο φτωχοί. Γιατί έχουμε έναν οικονομικό πόλεμο στις μέρες μας.

Αισθάνεστε κι εσείς σαν τον εμποράκο κάποιες στιγμές;

Δ.Κ.: Ολοι μας έχουμε στοιχεία από τον εμποράκο. Για μένα έχει μια ειδικότερη σημασία γιατί ο πατέρας μου ήταν ένας εμποράκος, πλασιέ, και ξέρω τι σημαίνει το να περιοδεύεις, να προσπαθείς να πουλήσεις και άλλοτε να τα καταφέρεις και άλλοτε όχι. Αλλά αυτό που με συγκινεί εμένα στον ρόλο πιο πολύ δεν είναι ότι είναι ένας εμποράκος. Πιο πολύ με συγκινεί που όλοι μας έχουμε την ανάγκη να αφήσουμε κάτι πίσω μας. Αυτό είναι το πολύ ποιητικό στο έργο. Η ανάγκη να σε θυμούνται και μετά θάνατον. Το έργο, ενώ φαντάζει οικογενειακό δράμα, ταυτόχρονα είναι μια τραγωδία, με την έννοια του ότι ο άνθρωπος δεν αντέχει να πεθάνει και να μην έχει αφήσει σπόρους πίσω του. Αυτός ο άνθρωπος πιστεύει ότι οι σπόροι του είναι οι γιοι του. Και όταν αυτό δεν μπορεί να γίνει, τρελαίνεται. Τρελαίνεται από την ιδέα τού να φύγει όπως ήρθε. Εχει μια φράση αυτός που λέει ότι δεν επιτρέπεται ένας άντρας να φεύγει όπως ήρθε. Πρέπει να αφήσει κάτι πίσω του. Αυτή η φράση με συγκλονίζει. Νομίζω ότι είναι από αρχαία τραγωδία.

Μ.Κ.: Μάλλον δεν είναι στην ανθρώπινη φύση το να ζεις απλώς και γι’ αυτό υποφέρουμε.

Δ.Κ.: Είναι ένα έργο που νομίζω ότι ο θεατής μπορεί να αναγνωρίσει τον εαυτό του. Είναι τόσο βαθύ και ανθρώπινο έργο. Αφορά όλους και είτε έχουν πετύχει είτε όχι.

Γ.Σ.: Νομίζω ότι το ιδιοφυές στην περίπτωση αυτού του έργου είναι ότι έχει πετύχει το εξής: αισθάνεσαι ότι όλοι οι ήρωες έχουν δίκιο. Είναι ένα κομμάτι του εαυτού σου όπως τους βλέπεις επί σκηνής. Ταυτόχρονα έχουν όλοι άδικο, και αυτό επίσης είναι ένα δικό σου κομμάτι. Δηλαδή είναι ο εαυτός σου γιατί και εσύ έχεις δίκιο και άδικο σε πάρα πολλά. Από τον πιο μεγάλο ρόλο μέχρι τον πιο μικρό, ο Αρθουρ Μίλερ έχει πετύχει αυτή την ταύτιση. Κάτι μοναδικά ιδιοφυές.

info

«Ο θάνατος {LF}του εμποράκου», από την Παρασκευή 25 Οκτωβρίου και κάθε Τρίτη έως Κυριακή στο θέατρο Εμπορικόν (Σαρρή 11, Αθήνα, τηλ. {LF}210-3211750, είσοδος από 15 ευρώ)