Τελικά τι είναι το πανεπιστήμιο;

Στη δημόσια συζήτηση για τα ζητήματα της ανώτατης παιδείας κυριαρχεί η αντίληψη ότι το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να έχει ένα ιδιαίτερο καθεστώς. Είναι ένας δημόσιος χώρος «σαν όλους τους άλλους» και άρα δεν μπορεί να υπάρχει πανεπιστημιακό άσυλο και απαγόρευση εισόδου αστυνομικών δυνάμεων. Είναι ένας οργανισμός «σαν όλους τους άλλους» και άρα πρέπει να υπόκειται σε διαρκή εξωτερική πιστοποίηση. Είναι ένας πάροχος εκπαίδευσης «σαν όλους τους άλλους» και άρα δεν υπάρχει κανένα πρόβλημα με την ύπαρξη ιδιωτικών πανεπιστημίων.

Αυτή η αντίληψη του πανεπιστημίου ως ενός ακόμη παρόχου γνώσεων και κατάρτισης ή ως ενός ακόμη απλού εκπαιδευτηρίου δεν αποτελεί μόνο τον κοινό τόπο πολιτικών και θεσμικών παρεμβάσεων ή νομοθετικών πρωτοβουλιών· έχει αναγορευτεί και σε συνώνυμο της προόδου απέναντι σε μια υποτιθέμενη «καθυστερημένη» αντίληψη. Σε αυτό συνεισφέρει και η επιλεκτική προβολή της λεγόμενης «ανομίας» που επικρατούσε στους εξωτερικούς χώρους μικρού αριθμού πανεπιστημίων.

Ως αποτέλεσμα, εάν κανείς δει το περίγραμμα των διαφόρων προτάσεων «εκσυγχρονισμού» των πανεπιστημίων, θα διαπιστώσει τη διαρκή προσπάθεια εισαγωγής ή ακόμη και επιβολής στοιχείων από χώρους εξωτερικούς προς την ανώτατη παιδεία. Η διοίκηση καλείται να υιοθετήσει τα πρότυπα του σύγχρονου μάνατζμεντ παραγωγικών μονάδων. Η χρηματοδότηση ωθείται να ακολουθήσει τις ιδιωτικές επιχειρήσεις στην αναζήτηση πόρων εκτός Δημοσίου. Η διδασκαλία εξωθείται να ακολουθήσει τον αυτοματισμό και την τυποποίηση των υποτίθεται διαδραστικών διαδικτυακών πλατφορμών. Η ερευνητική παραγωγή υποχρεώνεται να είναι μετρήσιμη, συγκρίσιμη και κατά το δυνατό εμπορεύσιμη. Η επιστημονική και ερευνητική εγκυρότητα αναγκάζεται να προσαρμοστεί στην κουλτούρα της πιστοποίησης.

Μόνο που με αυτόν τον τρόπο παραβλέπουμε διαρκώς την ιδιαιτερότητα και τη σημασία του πανεπιστημίου. Εάν το πανεπιστήμιο ταυτίστηκε με το πέρασμα στη νεωτερικότητα και την αντίσταση στη δεισιδαιμονία και στον σκοταδισμό, εάν συνέβαλε στην εκκόλαψη των επιστημονικών επαναστάσεων, εάν αποτέλεσε το πεδίο ανάδυσης της κριτικής σκέψης και της ανανέωσης των μορφών στοχασμού, εάν συνδέθηκε με την έννοια της ριζοσπαστικής αμφισβήτησης και της μαζικής συλλογικής δράσης, είναι ακριβώς γιατί ποτέ δεν ήταν ένας οργανισμός «σαν όλους τους άλλους».

ΟΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ. Αυτά που κατά καιρούς προβάλλονται ως προβλήματα του πανεπιστημίου είναι στην πραγματικότητα αυτά που ορίζουν την ιδιαίτερη ιστορική και πολιτισμική διαδρομή του. Το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να έχει οργάνωση σχολείου, γιατί το μορφωτικό του αποτέλεσμα παράγεται συνολικά και όχι απλώς από τη διδασκαλία. Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές πρέπει να μην ασχολούνται μόνο με τις σπουδές τους, γιατί αυτό ορίζει την ιδιαίτερη εκδοχή δημοκρατικής πολιτικοποίησης και κοινωνικοποίησης που προσφέρει. Δεν μπορεί και δεν πρέπει όλη η έρευνα να έχει άμεση και πρακτική αξιοποίηση, γιατί διαφορετικά απλώς δεν θα έχουμε επιστημονική πρόοδο.

Εάν δούμε το πανεπιστήμιο ως το συλλογικό εργαστήρι σκέψης των σύγχρονων κοινωνιών και ως την πειραματική διάταξη για την επινόηση νέων δημοκρατικών πρακτικών, τότε οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι είναι εξ ορισμού ανταγωνιστικό προς την αγορά. Αντί για την απρόσωπη συνάντηση προϊόντων, αγοραστών και πωλητών στην αγορά, το πανεπιστήμιο στηρίζεται στην ουσιαστική δημοκρατική συζήτηση. Αντί για την αδιαφορία για την ουσιώδη χρήση και την προσκόλληση στην αγοραία τιμή, δίνει έμφαση στο πραγματικό και μακρόχρονο αποτέλεσμα. Αντί για τον καταναγκασμό της απόδοσης, αναζητεί την ποιότητα. Αντί για το εμπορικό μυστικό, στηρίζει την απλόχερη δημοσιότητα μιας γνώσης και μιας έρευνας που οφείλει να γίνει κτήμα όλων. Αντί για τον διαρκή υπολογισμό κόστους – οφέλους, προκρίνει τη θεμελιώδη ανιδιοτέλεια και την κοινωνική ευθύνη.

Η πολλαπλή επίθεση στο δημόσιο πανεπιστήμιο, η ιδιότυπη εχθρότητα για ό,τι το πανεπιστήμιο σηματοδότησε διαχρονικά σε αξιακό επίπεδο, η αποστροφή για τα κινήματά του αλλά και για τη δυναμική εκδημοκρατισμού που εξέφρασαν, όλα αυτά αποτελούν εκφράσεις του ιδιότυπου διανοητικού και πολιτισμικού αυτοχειριασμού μιας εκδοχής καπιταλισμού χωρίς όραμα, που απλώς χαίρεται που την έβγαλε καθαρή άλλη μια μέρα.

Και το κόστος το βλέπουμε ήδη. Διαχέεται ένας μεταμοντέρνος ανορθολογισμός που έχει οδηγήσει σε προβλήματα όπως το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Μεγάλα οργανωμένα συμφέροντα χρηματοδοτούν «έρευνα» που υποτίθεται ότι αποδεικνύει το αβάσιμο της κλιματικής αλλαγής. Η κοινωνική και οικονομική σκέψη αδυνατεί να συμβάλει στην ανάδειξη οικονομικών θεωριών και προγραμμάτων που να μη μένουν στη «μαγική» δύναμη της αγοράς. Ρατσιστικές και σεξιστικές θεωρίες διαχέονται ξανά, συχνά με δήθεν θεωρητικό περίβλημα. Η τεκμηριωμένη δημόσια συζήτηση υποκαθίσταται από την ψευδοδημόσια σφαίρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ολα αυτά σηματοδοτούν ένα έλλειμμα συλλογικής κριτικής διανοητικότητας που δεν είναι άσχετο με την πολλαπλή αμφισβήτηση του πανεπιστημίου.

Το πανεπιστήμιο και τα κινήματά του

Η ιστορία του πανεπιστημίου είναι η ιστορία των κινημάτων του. Ευαίσθητο αντηχείο κοινωνικών διεργασιών και ζυμώσεων, το πανεπιστήμιο θα συνδεθεί με συγκρούσεις που θα αντιμετωπίζονται συχνά ως πρακτικές «ανομίας». Στη δεκαετία του 1930 ο Δημήτρης Γληνός στηλίτευσε με τον ακόλουθο τρόπο αυτή την αντίληψη: «Ο Τύπος, οι διανοούμενοι, το κράτος, οι πολιτικοί αντικρίζουνε την ταραχή αυτή σαν μια ανεξήγητη ανωμαλία, σαν κάτι ακατανόητο. Απεργία των φοιτητών!». Θα μπορούσε να είχε γραφτεί και σήμερα.