Οι κληρονόμοι {LF}της μήνιος

Η πρώτη λέξη στο αρχαιότερο λογοτεχνικό κείμενο της Ευρώπης είναι η πρώτη λέξη της «Ιλιάδας»: μήνις. Σκεφτείτε μόνο πως ο ποιητής παρακαλεί τον θεό να τον εμπνεύσει να ψάλει την μήνιν, την οργή ενός ήρωα προς έναν άλλο ήρωα, του Αχιλλέα προς τον Αγαμέμνονα, έναν ήρωα ομόφυλο και ομόθρησκο. Ετσι το αρχαιότερο κείμενο στην ελληνική γλώσσα ιστορεί ένα εμφύλιο δράμα. Πριν από εβδομήντα χρόνια από σήμερα, ακριβώς την ίδια εποχή με τη σημερινή, τελείωσε η εμπόλεμη φάση ενός εμφυλίου πολέμου. Γνωρίζω πως δεν ήταν τυχαία συγκυρία αλλά συνειδητή απόφαση που την ίδια ακριβώς εποχή το Εθνικό Θέατρο της Ελλάδας παρουσίασε στο Ηρώδειο την τριλογία του Αισχύλου «Ορέστεια» με σκηνοθέτη τον Δ. Ροντήρη και Κλυταιμνήστρα τη μεγάλη Μαρίκα Κοτοπούλη.

Ηταν η πρώτη και τελευταία φορά που η μεγάλη τραγωδός συνεργαζόταν με το Εθνικό Θέατρο. Βέβαια ο σκηνοθέτης της τριλογίας, ο Δημήτρης Ροντήρης, είχε ξεκινήσει τη θεατρική του ένδοξη πορεία από τον θίασο της Κοτοπούλη. Ηδη το 1927, με σκηνοθέτη τον άλλο μεγάλο δάσκαλο και κριτικό Φώτο Πολίτη, στο πέταλο του Παναθηναϊκού Σταδίου, με πρωταγωνιστές τους δασκάλους του Κοτοπούλη και Βεάκη, ο Ροντήρης είχε ενσαρκώσει το φάντασμα του Πολυδώρου στην «Εκάβη» του Ευριπίδη.

Το 1949 ο Ροντήρης ήταν σκηνοθέτης του Εθνικού Θεάτρου, η Κοτοπούλη πενθούσε τον μεγάλο της έρωτα Δραγούμη που δολοφονήθηκε από βενιζελικούς και ο Βεάκης, ως αριστερός, είχε εκδιωχθεί από το Εθνικό Θέατρο και συνεργαζόταν με τον άλλο αποσυνάγωγο Βασίλη Ρώτα, τον ιδιοφυή μεταφραστή του Σαίξπηρ – ο Βεάκης είχε ερμηνεύσει και τον βασιλιά στον «Αμλετ» και κεντρικό ήρωα στον «Βασιλιά Ληρ». Το τραγικότερο είναι το γεγονός πως ο αριστερός Βεάκης είχε ερμηνεύσει και τον «Αμλετ» και τον «Ληρ» επί Μεταξά και με τον «Αμλετ» κυρίως εδόξασε την Ελλάδα (με σκηνοθέτη Ροντήρη και συμπρωταγωνιστές Μινωτή και Παξινού και Κατράκη και Μανωλίδου) στο Λονδίνο!

Αν προσέξει λοιπόν κανείς τη συγκυρία, θα αντιληφθεί πως σ’ αυτόν τον τόπο η τραγωδία πηγάζει από την Ιστορία και στη συνέχεια οι ταλαντούχοι ποιητές την αθανατίζουν σε έργα ποιητικά και μάλιστα παγκόσμια. Ναι, η «Ιλιάδα» αφηγείται μια εκστρατεία σε ξένη χώρα, αλλά ο πυρήνας του έργου είναι η οργή ενός ήρωα για έναν ομόφυλο, ομόθρησκο και ομόγλωσσο συναγωνιστή. Αυτή η κατάρα διατρέχει όλη την ελληνική ιστορία τριών χιλιάδων χρόνων. Και συναντάται ακόμη και στον κόσμο και στα ήθη των θεών. Στο αριστούργημα του Ευριπίδη «Ιππόλυτος» η τραγωδία ξεκινάει με την Αθηνά που σχεδιάζει τον τραγικό θάνατο του Ιππόλυτου και το φινάλε κλείνει με την Αρτεμη που τιμά και ανάγει σε «άγιό» της τον νεαρό παρθένο αρνητή του έρωτα, θύμα της αδελφής της Αθηνάς!

Λείπει από τη διεθνή βιβλιογραφία μια ιστορία τριών χιλιάδων χρόνων των εμφυλίων πολέμων των Ελλήνων. Πέρα από την επική έριν Αχιλλέα – Αγαμέμνονα, στα δύο μεγάλα γένη της Θήβας και του Αργους η Κλυταιμνήστρα σκοτώνει τον άντρα της και ο γιος του τη μητέρα του και τα τέκνα του Οιδίποδα Πολυνείκης και Ετεοκλής αλληλοφονεύονται διεκδικώντας τον θρόνο.

Και στην Ιστορία ο Παυσανίας ως προδότης χτίζεται στον ναό, με τη μητέρα του να βάζει την πρώτη πέτρα, και ο Θεμιστοκλής πεθαίνει ως προδότης βρίσκοντας άσυλο στους εχθρούς που κατατρόπωσε στην Περσία.

Ο Αριστείδης εξορίζεται διότι βαρέθηκαν οι Αθηναίοι να τον ακούνε ως τίμιο!

Ο Θουκυδίδης καταδικάστηκε στην Αθήνα εις θάνατον ως στρατηγός αποτυχημένος.

Ο Αλέξανδρος μαχαίρωσε τον αγαπημένο του σύντροφο, ενώ παντρευόταν την κόρη του πέρση βασιλιά!

Δεν θα μείνω στο μακελειό των διαδόχων του στο Βυζάντιο, για να κάνω άλματα, είναι ένα εμφύλιο σφαγείο. Ο Φωκάς για τα μάτια και τον θρόνο της Θεοφανώς σκοτώνει τον αυτοκράτορα σύζυγό της και ο Τσιμισκής για τα ίδια μάτια και τον ίδιο θρόνο σκοτώνει τον Φωκά.

Αυτοκράτορας του Βυζαντίου είναι εκείνος που τυφλώνει τον επίδοξο στρατηγό του και οι εμφύλιες έριδες αφήνουν αφύλακτες τις πύλες της βασιλεύουσας.

Αργότερα στην Τουρκοκρατία Φιλικοί της Εταιρείας που ετοιμάζει την Επανάσταση εκτελούν σύντροφο αδίκως. Ο Ευαγγελάτος στο πρώτο του θεατρικό έγραψε το δράμα τού άδικα εκτελεσμένου Γαλάτη.

Να πάμε στην Επανάσταση; Στη φυλακή ο Κολοκοτρώνης καταδικασμένος από έλληνες συναγωνιστές σε θάνατο, ο Οδυσσέας Ανδρούτσος δολοφονήθηκε από τον Γκούρα και γκρεμίστηκε από την Ακρόπολη των Αθηνών. Ο Παπαφλέσσας αφέθηκε αβοήθητος να θυσιαστεί και βρέθηκε να τον τιμήσει ο αιγύπτιος αντίπαλός του, ο Ιμπραήμ! Ο Καραϊσκάκης δολοφονήθηκε από φίλιο χέρι στα μουλωχτά.

Και αργότερα ελληνικά χέρια εκτέλεσαν τον Ιωάννη Καποδίστρια.

Ο Μακρυγιάννης φυλακίστηκε από τους Βαυαρούς με τη συγκατάθεση παλιών του συντρόφων.

Ο Δηλιγιάννης δολοφονήθηκε έξω από τη Βουλή από έλληνα χαρτοπαίκτη και ο Χουρμούζης πυροβολήθηκε από όμαιμο πολίτη και αναγκάστηκε, για να γλιτώσει, να επιστρέψει στην Τουρκία που πολέμησε για να πεθάνει φυσιολογικά ανενόχλητος.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος από ελληνικά χέρια δέχτηκε δολοφονικές επιθέσεις και ελληνικά χέρια ύψωσαν σωρό τις πέτρες στο Πεδίον του Αρεως, στο «ανάθεμα». «Απάντηση» σ’ αυτή την ενέργεια ήταν η δολοφονία του Ιωνα Δραγούμη στην καρδιά της Αθήνας, στη Βασιλίσσης Σοφίας!

Και έλληνες δικαστές, στρατοδίκες, καταδίκασαν σε θάνατο τους «εξ» πολιτικούς και στρατηγό για την ήττα στη Μικρά Ασία.

Ελληνικά χέρια δολοφόνησαν τον δημοκρατικό στρατιωτικό Ψαρρό και ελληνικά δικαστήρια έστειλαν στο εκτελεστικό απόσπασμα τον Μπελογιάννη. Ελληνικά χέρια δολοφόνησαν τον Κώστα Καραγιώργη στην εξόριστη Ελλάδα του Εμφυλίου και ελληνικά χέρια δολοφόνησαν τον Λαμπράκη και τον Πέτρουλα και τον Μανδηλαρά.

Μην περιμένετε από μένα να κάνω διακρίσεις. Ποιος ήταν αποδώ και ποιος αποκεί.

Ξεκίνησα με τον Ομηρο. Να συνεχίσω τώρα με τον Σολωμό; «Αν μισούνται ανάμεσό τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά».

Με Παλαμά; «Σβησμένες όλες οι φωτιές μέσα στη χώρα».

Με Σεφέρη; «Οπου και να ταξιδέψω η Ελλάδα με πληγώνει».

Ελύτη; Ρίτσο; Αναγνωστάκη; Καρούζο; Να συνεχίσω με Θουκυδίδη, Πολύβιο, Ξενοφώντα, Παπαρρηγόπουλο, Σπ. Τρικούπη, Σβορώνο;

Οι αυτόπτες και αυτήκοοι μάρτυρες της εξόδου του Μεσολογγίου λένε πως την ώρα την καίρια, όταν άρχιζε η έξοδος, μια φωνή από το σώμα των Ελλήνων φώναξε: «Πίσω, ωρέ». Αρχισε η οπισθοχώρηση και το μακελειό. Αλήθεια, ποιος κάθε φορά στις εξόδους μας φωνάζει το «πίσω, ωρέ»;

Ευτυχώς δεν μας έλειψαν οι Αισχύλοι. Αλλά ίσως ακριβώς γι’ αυτό δεν μας έλειψαν.