Οι μεταμορφώσεις του ΣΥΡΙΖΑ

Για όλο τον δυτικό κόσμο, ο Οκτώβριος είναι η εποχή των μεταμορφώσεων. Την τελευταία μέρα του μήνα, στο Χάλογουιν, τα παιδιά ντύνονται κάτι τρομακτικό και χτυπούν τις πόρτες των γειτόνων με ένα ερώτημα: «Φάρσα ή κέρασμα;». Το συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ συμπίπτει χρονικά περισσότερο με τις ελληνικές Απόκριες, όμως η μεταμόρφωση του κόμματος έχει ήδη ξεκινήσει. Το προσκλητήριο στους προοδευτικούς ψηφοφόρους θυμίζει το δίλημμα φάρσα ή κέρασμα: είτε θα δεχτείτε την αλλαγή μας και θα μας ψηφίσετε εξαιτίας της είτε θα κάνουμε πλάκα πετώντας στους τοίχους του σπιτιού πράσινες χλαπάτσες.

Αριστερισμός εναντίον «κυβερνώσας Αριστεράς»

Ο,τι κι αν γίνει στο τέλος, η σημερινή «στροφή» του ΣΥΡΙΖΑ σε ένα πιο σοσιαλδημοκρατικό προφίλ, ακόμα και κάτω από το πρίσμα της Αριστεράς, είναι η δεύτερη που πραγματοποιεί το κόμμα σε λιγότερο από δέκα χρόνια. Και είναι μια στροφή εκ διαμέτρου αντίθετη με την προηγούμενη. Το μακρινό 2010, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε διαφορετικό πολιτικό στίγμα. Στόχος ήταν πάλι η διεύρυνση, όμως από διαφορετική πλευρά: τότε η ομογενοποίηση του κόμματος είχε σκοπό να ενώσει όλες τις πλευρές της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς σε ένα κόμμα με ενιαία δόμη. Εκτός από τον ΣΥΝ, τον βασικό κορμό του ΣΥΡΙΖΑ, οι συνιστώσες περιελάμβαναν, μεταξύ άλλων, την ΚΟΕ του Ρούντι Ρινάλντι, που έγινε γνωστή μέσα από το κίνημα «Δεν Πληρώνω», το ΔΗΚΚΙ (χωρίς τον Δημήτρη Τσοβόλα), την «ομάδα Ρόζα» και την ΚΕΔΑ, με στελέχη όπως ο Γιάννης Θεωνάς.

Το 2010, η ηγεσία του ΣΥΡΙΖΑ είχε πάρει την απόφαση να ομογενοποιήσει το αφήγημά του – το οποίο, λίγα χρόνια αργότερα, θα συνοψιζόταν στο αντιμνημονιακό μέτωπο και στην περίφημη φράση του Αλέξη Τσίπρα για τη «συντηρητική νομενκλατούρα της Ευρώπης». Ποιοι διαφωνούσαν με την επιλογή; Η Ανανεωτική Πτέρυγα, η επίσημη τάση του ΣΥΝ και ισχυρή εσωκομματική αντιπολίτευση στην Κουμουνδούρου. Η επιλογή οι συνιστώσες να διαλυθούν και το κέντρο εξουσίας να μεταφερθεί στον ΣΥΡΙΖΑ εξυπηρετούσε πλήρως την ηγεσία, καθώς αφαιρούσε από τους ανανεωτικούς τη δυνατότητα παρέμβασης – η επιρροή τους ήταν ελάχιστη εντός ΣΥΡΙΖΑ -, στρίβωντας το κόμμα σε θέσεις στις οποίες εκείνοι δεν θα συναινούσαν. Στο 10ο Συνέδριο του ΣΥΝ, η ανανεωτική πτέρυγα κατέβηκε με δική της πλατφόρμα διακριτότητας και αποχώρησε, δημιουργώντας, λίγο αργότερα, τη ΔΗΜΑΡ.

Ανεξαρτήτως συνιστωσών, στον ΣΥΡΙΖΑ παρέμειναν μόνο εκείνοι που συμφώνησαν με όλες τις επιλογές της ηγεσίας. Οσοι, όπως ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, αρνήθηκαν τον «έντιμο συμβιβασμό» είδαν, αργά ή γρήγορα, τον δρόμο της εξόδου – κι αυτό ίσχυε είτε ήχηρα είτε αθόρυβα, για στενούς φίλους και ομιλητικούς αντιπολιτευόμενους του Αλέξη Τσίπρα. Μετά τη διαπράγματευση του 2015 και την εφαρμογή σκληρών μνημονιακών κανόνων η «κυβερνώσα Αριστερά» είχε κάνει μια μεγάλη kolotoumba και δεν μπορούσε πια να λειτουργεί ως αντιμνημονιακή. Ετσι, επικράτησε το αφήγημα της «αυταπάτης», που σταδιακά έγινε προσκλητήριο σε όλες τις προοδευτικές δυνάμεις για την δημιουργία ενός κόμματος – συνέχεια της Προοδευτικής Παράταξης – με αναφορές κατά κύριο λόγο στον Ανδρέα Παπανδρέου και στη «δημοκρατική έκρηξη» του 1981. Κι εδώ βρίσκεται το άλλο σημείο καμπής. Αυτές οι αναφορές δεν χτυπούν καμία ευαίσθητη χορδή στους παλιούς συριζαίους – οι οποίοι, είτε τότε ανήκαν στο ΚΚΕ είτε στο ΚΚΕ εσωτ. είχαν ζήσει την πολιτική πίεση του Παπανδρέου και της Αλλαγής. Οι δε δεύτεροι δεν είχαν καν καταφέρει να μπουν στη Βουλή και (εφόσον παρέμειναν στον ΣΥΡΙΖΑ, παρά τη διάσπαση του 2010) έχουν μια ξεκάθαρη αριστερή ταυτότητα που δεν ταυτίζεται με το ΠΑΣΟΚ. Το πρόβλημα είναι ότι, στο 31%, ο παλιός ΣΥΡΙΖΑ είναι μειοψηφία μπροστά στους πρώην ψηφοφόρους του ΠΑΣΟΚ. Οπότε, σχεδόν αναγκαστικά, η επόμενη μεταμόρφωση πρέπει να είναι «πράσινη».

Ιδεολογία ή συγκυρία;

Κάθε κόμμα έχει το δικαίωμα να επανεξετάσει τις θέσεις του, να αλλάξει «γραμμή». Πόσω μάλλον όταν έχει περάσει τέσσερα χρόνια στην κυβέρνηση – τα οποία ήταν τόσο πυκνά πολιτικά, που, σύμφωνα με έμπειρο μέλος της Προοδευτικής Συμμαχίας, «μετράνε περίπου για είκοσι χρόνια εμπειρίας». Τι, όμως, είναι αυτό που κινεί τις αλλαγές, η ιδεολογική μετατόπιση ή η συγκυρία; Οσοι πιστεύουν το πρώτο, πιστεύουν βαθιά ότι και στις δύο περιπτώσεις ο Αλέξης Τσίπρας έδειξε πως ήθελε να «ανοίξει» τον ΣΥΡΙΖΑ. Την πρώτη φορά το έκανε προς τη λάθος κατεύθυνση – και σήμερα με τη στάση του διορθώνει το λάθος του. Οσοι όμως πιστεύουν το δεύτερο, διακρίνουν μια ξεκάθαρη τάση ο ΣΥΡΙΖΑ να διαμορφώνει την πολιτική του στάση ανάλογα με την εποχή, διαλέγοντας κάθε φορά το κοινό στο οποίο απευθύνεται. Το 2010 αυτό ήταν το «μέτωπο αντιμνημόνιο». Μετά τη διαχωριστική γραμμή του 2015, στόχος σήμερα είναι η δημιουργία ενός αντιδεξιού σχήματος, με δόσεις «παλιού ΠΑΣΟΚ, του ορθόδοξου». Πρωταγωνιστές είναι οι σαραντάρηδες κοντά στην ηγεσία, που δεν έχουν αναφορές από τους μεγάλους της Αριστεράς και μπορούν να «στρίψουν» κατά το δοκούν.

Τα σενάρια

Η μία εκδοχή έχει εσάνς από το παρελθόν. Οι γνωρίζοντες την ιστορία της ανανεωτικής Αριστεράς, πολλοί εκ των οποίων βρίσκονται και σήμερα στον ΣΥΡΙΖΑ, ξέρουν πως στο 4ο συνέδριο του ΚΚΕ εσωτερικού, το 1986, υπερίσχυσε η πρόταση του Λεωνίδα Κύρκου για «μετεξέλιξή» του σε ένα κόμμα με μη κομμουνιστικό χαρακτήρα. Οι αποχωρήσεις των επόμενων μηνών ήταν δεδομένες από εκείνους που διαφώνησαν (ανάμεσά τους ο Νίκος Φίλης και ο Νίκος Βούτσης), όμως το νέο κόμμα-πρόγονος του Συνασπισμού, η ΕΑΡ, ήταν γεγονός τον Απρίλιο του 1987. Μια τέτοια εξέλιξη για τον ΣΥΡΙΖΑ προϋποθέτει, βέβαια, πως ο Αλέξης Τσίπρας έχει αποφασίσει να προχωρήσει στη δημιουργία κάτι εντελώς καινούριου, εγκαταλείποντας το αφήγημα της «κυβερνώσας Αριστεράς», κάτι που, τουλάχιστον για την ώρα, δεν φαίνεται διατεθειμένος να κάνει.

Η άλλη εκδοχή είναι αυτή της αφομοίωσης. Μπορεί το όνομα να αλλάξει, κάτω από την ομπρέλα του «ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία», όμως στην πραγματικότητα οι της Προοδευτικής Συμμαχίας θα ενσωματωθούν μέσα στις ήδη υπάρχουσες δομές του ΣΥΡΙΖΑ, που θα «ποτιστούν» από ρητορική και συμβολικές κινήσεις α λα 1981. Αυτή η εκδοχή επιτρέπει περισσότερες υφολογικές παραχωρήσεις από τους παλαιούς εντός κόμματος και δεν είναι αποτρεπτική για ένα κομμάτι των «λοιπών προοδευτικών δυνάμεων» – κυρίως γι’ αυτούς που δεν ενδιαφέρονται να κρατήσουν μια οργανωτική αυτονομία, αλλά είναι απολύτως έτοιμοι να ενσωματωθούν στο εγχείρημα. Κατά μια ανάγνωση, άλλωστε, σημασία σε κάτι τέτοιες περιπτώσεις έχουν «μόνο οι επιλογές και όχι το περιτύλιγμα».