Η μετανάστευση και οι δρόμοι {LF}προς τον εκδημοκρατισμό

Ο Ρίτσαρντ Εβανς παρουσιάζει σαν κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ το πανόραμα της ευρωπαϊκής ιστορίας από την ήττα του Ναπολέοντα έως την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μια εποχή που δεν ήταν καθόλου αναίμακτη, αλλά σίγουρα με λιγότερους πολέμους. Μια εποχή που δεν της έλειψαν οι λοιμοί και η πείνα, παρόλο που το βιοτικό επίπεδο παρουσίασε άνοδο. Μια εποχή που τα κράτη προσπαθούσαν να αποκτήσουν παγκόσμια ισχύ, οι κυβερνήσεις ανεξέλεγκτη εξουσία, οι τραπεζίτες υψηλότερα κέρδη, οι δουλοπάροικοι αγωνίζονταν να ξεφύγουν από την εξουσία του γαιοκτήμονα και οι επαναστάτες ήθελαν να ανατρέψουν τις αστικές κυβερνήσεις. Το «Βιβλιοδρόμιο» έχει ήδη δημοσιεύσει μια εξαιρετική παρουσίαση του βιβλίου από τον Στέφανο Καβαλλιεράκη (1/12/2018). Εδώ επανέρχομαι για να εστιάσω σε δυο ζητήματα (και) με ελληνικό ενδιαφέρον.

Το πρώτο αφορά τη μετανάστευση. Ο Εβανς αποδίδει σ’ αυτήν επαναστατικό χαρακτήρα για την ανάπτυξη της παγκοσμιοποίησης της εποχής και της ίδιας της Ευρώπης. Δύο ήταν οι αιτίες της: αφενός οι πολιτικές διώξεις και αφετέρου η φτώχεια, η πείνα και οι άθλιες συνθήκες ζωής. Ο,τι ισχύει και σήμερα. Οι πολιτικοί πρόσφυγες ήταν λίγοι αλλά οι υπόλοιποι έφτασαν τα 60 εκατομμύρια. Τριάντα τέσσερα εκατ. εξ αυτών κατευθύνθηκαν στις ΗΠΑ, 4 εκατομμύρια στον Καναδά και ένα εκατ. στη Νέα Ζηλανδία. Από το 1857 έως το 1940 12 εκατ. Ευρωπαίοι κατέφυγαν σε Βραζιλία και Αργεντινή. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε και τους εποίκους σε Αφρική και Ασία. Οι μετανάστες προέρχονταν από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Μόνο από την Ελλάδα μετανάστευσε το ένα έκτο του πληθυσμού της. Το αποτέλεσμα, κατά τον συγγραφέα, ήταν «η τεράστια ανανέωση της υδρογείου» καθώς κεφάλαια, εμπορεύματα, άνθρωποι και ιδέες άρχισαν να ρέουν με αυξανόμενη ταχύτητα και ένταση από ήπειρο σε ήπειρο. Αυτά είναι τα μαθήματα του Εβανς σ’ όσους σήμερα μιλούν για πρόσφυγες και παράτυπους – στην καλύτερη περίπτωση – μετανάστες.

Το δεύτερο ζήτημα αφορά τη διαμόρφωση των δημοκρατικών και κοινοβουλευτικών θεσμών στα κράτη – έθνη που δημιουργήθηκαν μετά το τέλος των Ναπολεόντειων πολέμων. Οχι μόνο οι δυνάμεις της Ιεράς Συμμαχίας αλλά και οι άλλες μικρές χώρες εισάγουν κοινοβουλευτικούς και δημοκρατικούς θεσμούς, μετά κυρίως τις επαναστάσεις του 1848 και την άνοδο του συνδεδεμένου τότε με τον φιλελευθερισμό εθνικισμού. Στην Ελλάδα η συζήτηση που εστιάζει στο ότι είναι η πρώτη χώρα όπου καθιερώθηκε η καθολική ψηφοφορία το 1829, αν και εφαρμόστηκε το 1843 (το 1829 και στην Ισπανία, αλλά το 1848 στη Γαλλία, το 1871 στη Γερμανία, το 1884 στη Βρετανία και το 1907 στην Αυστρία), ενώ ακόμη και η δεδηλωμένη εφαρμόστηκε το 1875 (στη Νορβηγία το 1884, το 1901 στη Δανία και το 1917 στη Σουηδία), καταλήγει στη θέση του «πρώιμου εκδημοκρατισμού». Σωστή αλλά μη πλήρης θέση.

Γιατί ο Εβανς δείχνει τη διαφορά μεταξύ των χωρών όπου οι θεσμοί αυτοί εισήχθησαν λόγω της σύγκρουσης μεταξύ της αριστοκρατίας και της αστικής τάξης και λόγω του φόβου και των δυο από τα ανερχόμενα εργατικά στρώματα και την επαπειλούμενη επανάσταση, ενώ σε άλλες χώρες, όπως η Ελλάδα, αυτοί οι θεσμοί εισήχθησαν ύστερα από άνωθεν και πολλές φορές έξωθεν πολιτικές παρεμβάσεις. Χωρίς να υπάρχει κατάλληλο ταξικό υπόβαθρο και οι αντιστοιχούσες σ’ αυτό συγκρούσεις και χωρίς ο φόβος από την επανάσταση να κυριαρχεί. Τα αποτελέσματα των δυο δρόμων – θα πρόσθετα – είναι εμφανή στη διαφορά μεταξύ των κοινωνιών, των συμπεριφορών, των πολιτισμών και των οικονομιών μεταξύ αυτών των δυο δρόμων προς τον εκδημοκρατισμό. Και οι δυο δρόμοι ήταν Ευρώπη. Αλλά δεν ήταν μια Ευρώπη.

Richard Evans
Η επιδίωξη της ισχύος – Eυρώπη 1815 – 1914
Μτφ. Ελένη Αστερίου, Αλεξάνδρεια, 2018, σελ. 968
Τιμή: 47,70 ευρώ