Ο θρύλος του πολιτικού σινεμά

Υπάρχει ένας Κώστας Γαβράς για τον καθέναν από εμάς τον οποίο οι υπόλοιποι αμφισβητούν. Να είναι η μοίρα όσων επέλεξαν τη φυγή από αυτήν εδώ τη χώρα αναζητώντας άλλη πατρίδα;

Μπορεί να είναι ένας από τους λόγους. Αλλά και πάλι ο Κώστας Γαβράς επιστρέφει διαρκώς, γιατί η χώρα του τον ακολουθεί. Αφού οι δικές του μεγάλες στιγμές προκύπτουν από μία δική της ιστορική «πτώση». Με το «Ζ» της δολοφονίας του Γρηγόρη Λαμπράκη απέκτησε το διεθνές διαβατήριο ενός αριστερού διανοούμενου κινηματογραφιστή. Και αρκετά κινηματογραφικά βραβεία μαζί με το Οσκαρ καλύτερης ξένης ταινίας. Χάρη στο «Ζ» βρέθηκε στο Χόλιγουντ, καλεσμένος στο πάρτι των Οσκαρ, στο τραπέζι με τη Λιζ Τέιλορ. Το περιγράφει ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του που κυκλοφόρησε και στα ελληνικά τον περασμένο Νοέμβριο. «Πήγαινε εκεί όπου είναι αδύνατο να πας». Η αληθινή του ζωή στη Γαλλία ξεκίνησε στις 5 Οκτωβρίου 1955, στα 22 του χρόνια, με όνειρο να ξεφύγει «από τη μιζέρια του τόπου που η μόνη επιτρεπόμενη προοπτική είναι η καθημερινή επιβίωση. Στην πραγματικότητα, το όνειρο ήταν να φύγεις. Το να ανακαλύψεις, να μάθεις, ήταν το όνειρο μέσα στο όνειρο» γράφει.

Υστερα από μία σύντομη απόπειρα σπουδών Νομικής ο νεαρός Γαβράς κάνει το ξεκίνημά του ως βοηθός σκηνοθέτη στους Ρενέ Κλερ, Ιβ Αλεγκρέ, Κλοντ Πινοτό, Ζαν Τζιόνο. Το 1964 πρώτη ταινία είναι «Το διαμέρισμα δολοφόνων», ακολουθεί «Ενας παραπανίσιος άνθρωπος» και το 1968 ο Γαβράς διαβάζει στα ελληνικά σε μια πτήση Αθήνα – Παρίσι το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού. Στο βιβλίο με τον αινιγματικό τίτλο «Ζ», ο Γαβράς  αναζήτησε τη σημασία της θέσης του στον κινηματογράφο: «Στη μεταπολεμική Ελλάδα υπήρχαν δολοφονίες για κάθε γούστο. Πολιτικών, αχρείων, εξτρεμιστών. Αυτή εδώ όμως ήταν πρωτόγνωρη. Η έρευνά της είναι παθιασμένη, με απρόβλεπτες αποκαλύψεις, με πρωταγωνιστές μίας ακλόνητης αλήθειας».

Στην επόμενη ταινία, «Ομολογία» το 1969, ο Κώστας Γαβράς δέχεται επίθεση από την Αριστερά επειδή περιέγραφε τη ζωή του Αρτουρ Λόντον, ενός κομμουνιστή υπουργού από την Τσεχοσλοβακία, ο οποίος φυλακίστηκε άδικα και δικάστηκε για προδοσία και κατασκοπεία το 1952. Η επόμενη,  «Κατάσταση πολιορκίας» (1972) αναφέρεται στην Ουρουγουάη, σε μια συντηρητική κυβέρνηση στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το σενάριο για έναν αμερικανό διπλωμάτη (ο Ιβ Μοντάν και πάλι δικός του) πέφτει θύμα απαγωγής από μια ριζοσπαστική αριστερή αστική ομάδα, η οποία τον ανακρίνει προκειμένου να μάθει τις λεπτομέρειες της μυστικής αμερικανικής υποστήριξης στα καταπιεστικά καθεστώτα της Λατινικής Αμερικής.

Στις μέρες μας μία αμφιλεγόμενη καμπή της σύγχρονης πολιτικής έδωσε αφορμή σεναρίου, ώστε ο Κώστας Γαβράς να παραλάβει στην κινηματογραφική Μπιενάλε της Βενετίας ένα τιμητικό  βραβείο και η νέα του ταινία «Ενήλικοι στην Αίθουσα» να κάνει εκεί παγκόσμια πρεμιέρα. Και στη συνέχεια, ο επόμενος γύρος τιμών, βραβείων και ειδικών προβολών της ταινίας με το θέμα-τραύμα για όσους έζησαν τη νύχτα της 15ης Ιουλίου 2015 σαν προμήνυμα θανάτου.

Το 1973 σε συνέντευξή του στα «ΝΕΑ» δηλώνει στον Γ.Κ. Πηλιχό: «Νομίζω πως όλα ξεκινάνε από το λάθος που κάνει η Δεξιά στην Ελλάδα να με θεωρεί κομμουνιστή. Μα εγώ δεν είμαι κομμουνιστής. Ποτέ δεν ήμουν. Το έχω δηλώσει δέκα φορές ως τώρα. Κι αυτό δεν το λέω σαν άμυνα. Νομίζω πως είναι πολύ δύσκολο να είναι κανείς κομμουνιστής, ιδίως σήμερα». Υστερα από δεκαετίες ο ίδιος πήρε θέση υπέρ του «Οχι» στο δημοψήφισμα του 2015. Ο Κώστας Γαβράς έβλεπε την Ελλάδα και τους πολιτικούς της σαν δική του υπόθεση. Αφού ήδη είχε δέσει την τέχνη του με την πολιτική. Και την κάμερά του την έστρεφε προς τις χαραμάδες της Ιστορίας για να φωτίσει μια αλήθεια που διαφορετικά θα έσβηνε. Η χαραμάδα στον «Αμήν» για τους Καθολικούς που γνώριζαν για τα εγκλήματα των Ναζί και το Ολοκαύτωμα και όμως εσίγησαν. Η χαραμάδα του «Αγνοούμενου» στο ποδοσφαιρικό στάδιο στη Χιλή του Πινοσέτ και στην έκφραση αγωνίας του Τζακ Λέμον – πατέρα που αναζητούσε μάταια τα ίχνη του δημοσιογράφου γιου του. Και τώρα η χαραμάδα στο τραπέζι της ελληνικής διαπραγμάτευσης με τους ευρωπαίους εταίρους. Ομως ο «Costas Gavras» ήταν ήδη ένας κάτοικος του Παρισιού, της μητρόπολης που τα λαμπερά της φώτα έλαμπαν πλέον και για εκείνον. Είχε πολλές φορές τιμηθεί στις δύο χώρες, αναλάβει καθήκοντα ειδήμονα στην Ταινιοθήκη της Γαλλίας. Ταυτόχρονα είχε απορρίψει τις ανάλογες ελληνικές προτάσεις για θεσμικούς ρόλους διευθυντή του Κέντρου Κινηματογράφου, της ΕΡΤ, του φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, του υπουργού Πολιτισμού. Αλλά και του Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας.

Ο θρύλος του πολιτικού σινεμά μάλλον μας δίνει σαφείς σκηνοθετικές οδηγίες αξιοποίησής του. Κατάλληλος για πλάνα εξαίρεσης που θα δίνουν έμφαση στις αξίες της ελευθερίας και της ατομικής ευθύνης. Αρμόδιος για συναρπαστικές διερευνήσεις  ου οδηγούν στη συναισθηματική συντριβή της εξακρίβωσης. Συντροφικός για τα μέλη της οικογένειάς του. Από τη Μισέλ η οποία χρόνια τώρα στέκεται ισότιμα πλάι του έως τον κινηματογραφιστή Ρομέν, ο οποίος διεκδικεί χώρο από τον πατέρα και τον μετασχηματίζει με τη δική του παρέμβαση εικόνων. Και ύστερα ο Κώστας Γαβράς μένει μόνος με τον εαυτό του. Παρά τα όσα του καταλογίζουν οι αντιμαχόμενες πλευρές της πολιτικής, ο κινηματογραφιστής εξακολουθεί να διεκδικεί την πολυτέλεια της ανεξάρτητης σκέψης. Και στις φράσεις της αυτοβιογραφίας του να απαντά στους φίλους και επικριτές του με τον ίδιο τρόπο: «Εδώ και μισό αιώνα είμαι γάλλος υπήκοος, είμαι σε προχωρημένη ηλικία για ένα τέτοιο αξίωμα, μιλάω άσχημα ελληνικά αφού είχα λίγες ευκαιρίες να τα χρησιμοποιήσω και δεν έχω καμία εμπειρία για άμεση πολιτική δραστηριότητα. Είμαι δε τόσο πολύ ανεξάρτητος, ώστε να γίνομαι τελείως μοναχικός…».