«Το «Τσερνόμπιλ» καταφέρνει να δείξει τη φρίκη»

Ωρα 01:23:40 της 26ης Απριλίου 1986. Ο Αλεξάντερ Ακίμοφ πίεσε το κουμπί έκτακτης διακοπής λειτουργίας του τέταρτου πυρηνικού αντιδραστήρα στο εργοστάσιο του Τσερνόμπιλ. Ηταν μία πράξη που προκάλεσε την εκκένωση μιας πόλης, σκότωσε χιλιάδες ανθρώπους και πλήγωσε ανεπανόρθωτα τη Σοβιετική Ενωση. Το χειρότερο δυστύχημα που συνδέεται με την πυρηνική ενέργεια στην ιστορία της ανθρωπότητας κι ένα γεγονός που πυροδότησε δεκάδες αντικρουόμενες, υπερβολικές και ανακριβείς θεωρίες. Ολα αυτά συμπυκνώνονται στο βιβλίο «Τσενόρμπιλ, 01:23:40» του Αντριου Λέδερμπαροου, το οποίο κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Οξύ.

Ο σκωτσέζος συγγραφέας έπειτα από πέντε χρόνια έρευνας καταλήγει σε ένα έργο 288 σελίδων όπου αφηγείται τα ιστορικά περιστατικά με έναν προσιτό σε όλους τρόπο. Φωτίζει πρόσωπα όπως τους αφανείς ήρωες που μπήκαν σε πεδία ακτινοβολίας τόσο ισχυρά που τα μηχανήματα δεν μπορούσαν να δουλέψουν, αλλά και τους θρυλικούς «δύτες του Τσερνόμπιλ». Θίγει ζητήματα όπως η τελική παρωδία δίκης στη Σοβιετική Ενωση. Παράλληλα ο Λέδερμπαροου εμπλουτίζει την ιστορία τού τι ακριβώς συνέβη με την προσωπική εμπειρία του από το ταξίδι του στην εγκαταλελειμμένη πόλη του Πρίπιατ και την ευρύτερη ζώνη του Τσερνόμπιλ στη σύγχρονη Ουκρανία. Γι’ αυτό και το βιβλίο του χρησιμοποιήθηκε ως πρώτη ύλη για την τηλεοπτική σειρά του ΗΒΟ «Τσερνόμπιλ», μαζί με τις μαρτυρίες κατοίκων που συνέλεξε η νομπελίστρια Σβετλάνα Αλεξίεβιτς στο «Τσερνόμπιλ, ένα χρονικό του μέλλοντος» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Ορέστης Γεωργιάδης). Σε ένα διάλειμμα από την προετοιμασία του δεύτερου βιβλίου του για το πυρηνικό ατύχημα της Φουκουσίμα, ο ίδιος μιλάει για την τραγική ιστορία του 1986.

Ποιο ήταν το πλέον ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας του Τσερνόμπιλ ώστε να ξεκινήσετε το βιβλίο;

Δεν το έγραψα επειδή με αφορούσε κάποιο μεμονωμένο κομμάτι της ιστορίας, αλλά επειδή αισθάνθηκα ότι εκείνη την περίοδο δεν υπήρχαν βιβλία που να διαβάζονται εύκολα και να καλύπτουν την ιστορία από την αρχή μέχρι το τέλος. Με τρόπο μάλιστα που να επεξηγεί προσεκτικά όλο το ιστορικό και τις τεχνικές λεπτομέρειες σε ανθρώπους που δεν γνώριζαν τίποτα για την πυρηνική ενέργεια ή τη Σοβιετική Ενωση. Δεν ξέρω πραγματικά γιατί, αλλά αποφάσισα να γράψω ένα βιβλίο με τον τρόπο που ένιωθα ότι θα ταίριαζε καλύτερα σε έναν αρχάριο – να εξηγεί δηλαδή τα βασικά και να μην αγνοεί τίποτα. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι τέλειο. Ηθελα επίσης να μεταφέρω τη δική μου εμπειρία από την επίσκεψη στο Τσερνόμπιλ, ώστε να καλύπτει περίπου το ένα τρίτο του βιβλίου.

Κατά την έρευνά σας ποιες πηγές πληροφόρησης χρησιμοποιήσατε, δεδομένου ότι παρέμειναν κρυμμένες εδώ και χρόνια;

Δεν είχα χρήματα να προσλάβω ομάδες ερευνητών ή να ταξιδέψω σε όλο τον κόσμο. Αντ’ αυτού, διάβασα κάθε βιβλίο, έγγραφο, έκθεση, επιστημονικό περιοδικό, τεχνικό εγχειρίδιο και αντίγραφο συνεντεύξεων που θα μπορούσα να βρω – μεταφράζοντας ρωσικά ή ουκρανικά κείμενα αν χρειαζόταν – και παρακολουθούσα κάθε δευτερόλεπτο από τα διαθέσιμα βίντεο. Ετσι εντόπισα τμήματα που επικαλύπτονται ή βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους ή είχαν κενά για ό,τι συνέβη και απλά προσπάθησα να διεισδύσω σε όλα για να βρω τι ήταν αληθινό και τι δεν ήταν.

Τι σας εντυπωσίασε περισσότερο;

Η συνολική προθυμία των ανθρώπων να κάνουν ό,τι ήταν αναγκαίο. Ηταν σαν ένας πόλεμος με άλλα μέσα και έκαναν ό,τι τους ζήτησαν, γνωρίζοντας ότι αυτό θα μπορούσε να σημαίνει απειλή για την υγεία ή και για τη ζωή τους. Οπουδήποτε κοίταζα σε παλιά κείμενα ή συνεντεύξεις, αυτό το θέμα είναι πάντα παρόν.

Γράφετε στην εισαγωγή του βιβλίου ότι η σοβιετική κυβέρνηση επέλεξε να δώσει ψευδείς πληροφορίες για το δυστύχημα, όπως γνωρίζουμε σήμερα. Πώς έχει επηρεάσει αυτό το πέπλο σιωπής τη συλλογική μνήμη;

Ναι, μέχρι την πτώση της Σοβιετικής Ενωσης το 1991, οι Αρχές κατάφεραν να πείσουν τον κόσμο ότι το δυστύχημα προκλήθηκε από την ανικανότητα του προσωπικού των εγκαταστάσεων. Το σύστημα δεν κατέρρευσε για πέντε χρόνια μετά την καταστροφή, έτσι αυτή η εκδοχή των γεγονότων επικράτησε για όλο αυτό το διάστημα. Το ίδιο συνέβη και στα βιβλία που γράφτηκαν ή τα τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ που μεταδόθηκαν. Οι άνθρωποι που είχαν ένα περιστασιακό ενδιαφέρον για το περιστατικό έπεφταν πάντα πάνω στην παραπληροφόρηση.

Από όσα γνωρίζετε, ποια ήταν τα σημαντικότερα λάθη όσον αφορά την κατασκευή του εργοστασίου του Τσερνόμπιλ και τη διαχείριση της κρίσης μετά το δυστύχημα;

Το βασικό πρόβλημα σχεδιασμού ήταν διπλό. Πρώτον, όλοι οι αντιδραστήρες χρησιμοποιούν αυτό που ονομάζεται συντονιστής για να επιτρέψουν την πυρηνική αντίδραση σχάσης με παρόμοιο τρόπο που το οξυγόνο επιτρέπει στη φωτιά να καίει. Στους περισσότερους δυτικούς αντιδραστήρες ο συντονιστής είναι το ίδιο το νερό που χρησιμοποιείται για την ψύξη του, ώστε να διατηρεί μια λεπτή ισορροπία. Κάθε πρόβλημα ακυρώνεται και η αντίδραση σταματά. Ο αντιδραστήρας του Τσερνόμπιλ χρησιμοποιεί στερεά κομμάτια γραφίτη για συντονιστή, οπότε αν υπάρχει πρόβλημα και η ψύξη σταματά ή επιβραδύνεται, ο γραφίτης που αυξάνει την αντίδραση παραμένει εκεί. Οι ράβδοι ελέγχου χρησιμοποιούνται για την αύξηση ή τη μείωση της ισχύος, αλλά στο Τσερνόμπιλ τα άκρα κάθε ράβδου κατασκευάστηκαν επίσης από γραφίτη. Μια σειρά γεγονότων που οδήγησαν στην έκρηξη σήμαιναν ότι ο αντιδραστήρας ήταν ήδη στα όριά του και οι χειριστές του είχαν αποσύρει περίπου το 95% αυτών των ράβδων. Οταν προσπάθησαν στη συνέχεια να τον κλείσουν εισάγοντας όλες τις ράβδους ταυτόχρονα, οι τελευταίοι «συνεργάστηκαν» με τον συντονιστή για να συντρίψουν τη ροή του ψυκτικού, προκαλώντας έκρηξη. Αυτό το πρόβλημα ήταν γνωστό για χρόνια στα ανώτατα κλιμάκια του υπουργείου της κυβέρνησης που σχεδίασαν και έχτισαν αυτούς τους αντιδραστήρες, αλλά δεν ήθελαν να θέσουν όλους τους ηλεκτροπαραγωγικούς σταθμούς εκτός δικτύου για να το διορθώσουν.

Οσον αφορά τη διαχείριση της κρίσης, νομίζω ότι σε γενικές γραμμές έγινε λογική δουλειά. Οι ανώτεροι στρατιωτικοί αξιωματούχοι προσπάθησαν να περιορίσουν την έκθεση στην ακτινοβολία που έλαβαν οι άνδρες τους, η κυβέρνηση έπνιξε την υπερηφάνειά της και ζήτησε βοήθεια από τη Γερμανία και την Ιαπωνία (ποτέ από τις ΗΠΑ, φυσικά) και διέθεσε κάθε είδους πόρο για τον καθαρισμό της. Ηταν πολύ μακριά από το τέλειο και πολλοί άνθρωποι υπέφεραν λόγω της συμμετοχής τους, αλλά συνολικά η προσπάθεια ήταν πιο αξιοθαύμαστη στη σχέση με όσα της χρεώνονται.

Τη σειρά που βασίστηκε στο βιβλίο σας και επικράτησε στα βραβεία Emmy την είδατε;  Πιστεύετε ότι κατάφερε να αποτυπώσει τη φρίκη;

Το βιβλίο μου ήταν μία από τις πολλές πηγές που χρησιμοποιήθηκαν για τη σειρά, την οποία κι εγώ αγάπησα. Δεδομένου ότι το πρότυπο της τηλεόρασης «βασισμένο σε αληθινά γεγονότα» είναι συχνά αρκετά φτωχό και πολύ μακριά από την πραγματικότητα, αυτή ξεπέρασε τις προσδοκίες μου και είναι πιο ακριβής από ό,τι περίμενα. Ως ένα σημείο, μετρίασαν τη φρίκη και τον φόβο που ένιωσαν οι αυτόπτες μάρτυρες. Διαφορετικά δεν θα μπορούσαν να τα δείξουν αυτούσια στην τηλεόραση.

Μια πιο «προσωπική» ερώτηση: πώς είναι η σχέση σας με τη ραδιενέργεια στην καθημερινή ζωή;

Αλήθεια, δεν μ’ έχουν ξαναρωτήσει γι’ αυτό! Καταλαβαίνω τους κινδύνους από τη ραδιενέργεια στις ιατρικές διαδικασίες και μένω δίπλα σε έναν σταθμό πυρηνικής ενέργειας, οπότε η ακτινοβολία δεν με απασχολεί καθόλου. Είμαστε όλοι διαρκώς εκτεθειμένοι στην ακτινοβολία από το Σύμπαν, οπότε δεν υπάρχει καμία ανησυχία.

INFO

Αντριου Λέδερμπαροου, «Τσενόρμπιλ, 01:23:40», εκδόσεις Οξύ, μτφ. Δημήτρης Αλεξίου