Οταν η πανώλη {LF}ήρθε στην Ελλάδα

O Γάλλος Ζαν Ντελιμό (1923), ιστορικός των θρησκευτικών και κατ’ ανάγκη των κοσμικών νοοτροπιών στην Ευρώπη, αναφέρεται διεξοδικά στα έργα του «Ο φόβος στην Δύση» (1978) και «Αμαρτία και φόβος: η ενοχοποίηση στην Δύση» (1983) στα σύνθετα φαινόμενα ατομικής και συλλογικής αντίδρασης σε φανταστικές και πραγματικές απειλές, οι οποίες διατρέχουν τον ευρωπαϊκό χώρο από τον 14ο ως τον 18ο αιώνα, οφειλόμενες στη βασανιστική διαδρομή προς τον ορθολογισμό. Σε εκείνους τους αιώνες, μάγισσες, ο περιπλανώμενος Ιουδαίος, το στερέωμα του ουρανού και τα άστρα, οι νεράιδες προστάτιδες, αλλά και λάγνες, ο Χάρος που απειλεί και αφαιρεί ζωές, οι νεκροί που βγαίνουν από τους τάφους είναι ένας κόσμος διαρκώς παρών εντός της βιοτής, που έχει ζηλωτές και κατά περίπτωση αρνητές.

Η εμφάνιση και η έκταση ασθενειών και επιδημιών είναι παρουσία μιας απροσδόκητης «ρομφαίας» του κακού, το οποίο, όσο και αν περιγράφεται σε προφητείες και μαγγανείες, αποδεκατίζει πέραν πάσης περιγραφής πληθυσμούς και καθίσταται εφιάλτης. Απερίγραπτος ο τρόμος που αφήνουν πίσω τους οι «λοιμικές», τα «θανατικά»,  τα «μιάσματα». Η πανώλη, λοιμώδης νόσος που προκαλείται από τον βάκιλο του Γερσίν και μεταδίδεται στον άνθρωπο από τσίμπημα ψύλλων οι οποίοι παρασιτούν σε άρρωστο μαύρο αρουραίο, υπήρξε μάστιγα επί τρεις και πλέον αιώνες στη Δύση, ώσπου αντιμετωπίστηκε από την ιατρική, από κανόνες υγιεινής και εμβολιασμούς. Ωστόσο, οι συνέπειές της εξακολουθούν να μελετώνται, επειδή η παρουσία της δεν έχει εκλείψει σε χώρες της Ασίας και της Αφρικής και ο κίνδυνος της επανεμφάνισής της στον αναπτυγμένο κόσμο λέγεται ότι δεν αποκλείεται.

Ο Μαύρος Θάνατος είναι η ονομασία της πανώλης που εμφανίστηκε στην Ευρώπη το 1348 και έφτασε ως τη Μοσχοβία, έκλεισε τον κύκλο της το 1353 και άφησε εβδομήντα πέντε ως εκατό εκατομμύρια θύματα σε συνολικό πληθυσμό τετρακοσίων πενήντα εκατομμυρίων. Αφησε πίσω της πόλεις λεηλατημένες και ερειπωμένες, τρομαγμένα πλήθη μετακινήθηκαν όπου είχαν την ελπίδα σωτηρίας και, όταν γλίτωσαν από ληστές, οικοδόμησαν νέους οικισμούς. Οι γιατροί, με προστατευτικές μουτσούνες και ποδήρη ενδύματα έσπευδαν στο προσκέφαλο των ετοιμοθάνατων και μολύνονταν, το ένα τρίτο των βασιλικών συμβολαιογράφων της Γαλλίας πέθανε και οι διαθήκες συντάσσονταν κατά το δοκούν και κατά το συμφέρον γραφιάδων, κοινή πίστη υπήρξε ότι οι Εβραίοι δηλητηρίαζαν τα πηγάδια, προύχοντες και ηγεμόνες έβρισκαν καταφύγιο μακριά και έχτιζαν πύργους προστασίας, συμμορίες απατεώνων, τοκογλύφων και αεριτζήδων εξαπατούσαν, όσο η επιδημία δεν τους τσάκιζε, φτωχούς και πλούσιους, οι νεκροθάφτες πλούτιζαν αυτοστιγμεί παραχώνοντας σε κοιμητήρια και όπου αλλού έβρισκαν τους νεκρούς, η μείωση των εργατικών χεριών υπήρξε αιτία, σύμφωνα με ιστορικούς της επιστήμης, για την ανάπτυξη μηχανών, η θρησκεία έθεσε υπό τη σκέπη της, μέσω των μοναστικών ταγμάτων της, των κοινοβίων της και των αγίων της, τους δυστυχούντες, αποκτώντας έτσι πολιτική και κοινωνική ισχύ, εξουσία που παραμένει ευδιάκριτη ως τις μέρες μας, ευλογώντας τους ηγεμόνες και αριστοκράτες, όταν δεν τους καταδίκαζε στο πυρ το εξώτερον.

Στην ελληνική χερσόνησο

Υπάρχουν ουσιώδεις διαφορές στους φόβους και στην πανώλη στις κοινωνίες της Δύσης σε σχέση με τις κοινωνίες της ελληνικής χερσονήσου. Η θεμελιώδης διαφορά είναι πως η ελληνική χερσόνησος κατακτήθηκε και υποτάχθηκε πλήρως στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από τον 14ο ως τον 19ο αιώνα. Η πανώλη δηλαδή υπήρξε επιδημία εισαγωγής από την «κομβική» Κωνσταντινούπολη, όπου συνωστίζονταν πληθυσμοί από ασιατικά εδάφη, στρατεύματα από κοντινές και μακρινές διοικητικές περιοχές, έμποροι και ναυτικοί της Γαληνοτάτης και άλλων ιταλικών πόλεων, οι οποίοι εκόμιζαν τη νόσο, ενδημική στην Αίγυπτο, σε τέτοιο βαθμό ώστε ακόμα και όταν οι στρατιώτες του Ιμπραήμ έφτασαν στην Ελλάδα για να καταπνίξουν την ασθμαίνουσα ελληνική επανάσταση, είχαν σοβαρότερες απώλειες από την πανώλη παρά από τις εχθροπραξίες, επιδημία που καταπόνησε εκείνη τη δύσκολη περίοδο τις εξεγερμένες πόλεις της Πελοποννήσου. Το Αιγαίο ήταν, όλους αυτούς τους αιώνες, ο βασικός διάδρομος μεταφοράς της αρρώστιας. Εκεί οι μικρές νησιωτικές δυτικές ηγεμονίες, εκεί ο δρόμος προς την Κρήτη, στρατηγικό σημείο των Βενετών, η Κύπρος νοτιότερα, πέρασμα προς τον Λεβάντε. Εκεί οι έλληνες ναυτικοί που διέσχιζαν την Ανατολική Μεσόγειο με ίδιον κίνδυνο ή υπό την προστασία των σημαιών Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας και έδεναν στα λιμάνια των τόπων τους, γνωρίζοντας συχνά το κακό που εκόμιζαν, αλλά δεν είχαν την αντίληψη να το αντιμετωπίσουν.

Σημαντική διαφορά σε σχέση με τη Δύση ήταν ότι ο χώρος του Αιγαίου και της ηπειρωτικής Ελλάδας ήταν κατάστικτος από παράλιες και σε μικρές αποστάσεις μεσόγειες πόλεις και κωμοπόλεις, έτσι που η εισερχόμενη πανώλη εξελισσόταν και καταλάγιαζε σε περιορισμένο χώρο και στις γειτονίες του, οπότε οι συνέπειες ήταν περισσότερο επώδυνες, ακόμα και όταν η διάρκεια της επιδημίας ήταν βραχεία. Επιπλέον, η συμβίωση πληθυσμών Ελλήνων, Ελληνόφωνων, Μουσουλμάνων, Εβραίων, όπως συνέβαινε στη Θεσσαλονίκη, μετέφερε την ασθένεια από τον ένα δρόμο στον άλλο, από τη μια κοινότητα στην άλλη.

Εργο αναφοράς

Η έλευση της επιδημίας (14ος αιώνας), η διαδρομή της, το τέλος της (19ος αιώνας) στην ελληνική χερσόνησο είναι το έργο του καθηγητή Κώστα Κωστή, έργο αναφοράς οπωσδήποτε, όχι μόνο επειδή εξαντλεί όλες τις προσβάσιμες πηγές, από τις οποίες αντλεί και παραδίδει δείγματα ιατρικής, λόγιας και λαϊκής σκέψης, όπου το υπερβατικό στοιχείο (η ασθένεια ως τιμωρία Θεού) συναρτάται με τον ρεαλισμό των γεγονότων, όλα υποστηριζόμενα από μετρήσεις (πόσες επιδημίες τον χρόνο, πού, με ποια αποτελέσματα, πόσες επιδημίες ανά πόλη, ανά περιοχή, ανά αιώνα, πόσες μεταφερμένες από πού και γιατί), ένα πλεκτό οικονομικού, πολιτικού, κοινωνικού και πολιτιστικού χαρακτήρα, από το οποίο δεν λείπει, ούτε μπορεί να αφαιρεθεί μια κλωστή. Μια ιστορία που θυμίζει έπος ζωής κατά της επέλασης του κακού. Η πρώτη έκδοση της «Ιστορίας της Πανώλης» έγινε το 1995 και οι ανατυπώσεις του 2009 και 2013 μαρτυρούν πως οι ενδιαφερόμενοι δεν έλειψαν. Είναι συναρπαστικό να διατρέχεις πέντε αιώνες επιβίωσης ενός χώρου, όπου η οθωμανική κατάκτηση υστερούσε της βαναυσότητας και τυραννίας της αρρώστιας, που ακόμα και αν ήταν ιλαρά, τύφος, ευλογιά, τεταρταίος πυρετός, ονομαζόταν «πανούκλα».

Κώστας Π. Κωστής
Στον καιρό της πανώλης
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (2013), σελ. 464
Τιμή: 23 ευρώ