Ο Μπέικον, ο Ελιοτ και ο Αισχύλος

Ο Φράνσις Μπέικον ισχυριζόταν ότι δεν ήξερε πώς προέκυπταν οι εικόνες του. Μιλούσε γι’ αυτές σαν να αναδύονταν ημισυνειδητά από το αχανές «λίπασμα» και τα «κατάλοιπα μνήμης» μιας ολόκληρης ύπαρξης που αφιερώθηκε στη διερεύνηση κάθε μορφής ζωής και τέχνης.

Αλλά η λογοτεχνία ήταν ένα μεγάλο κεφάλαιο στη ζωγραφική του ιρλανδού καλλιτέχνη. Και το Κέντρο Πομπιντού στο Παρίσι αφιερώνει στον μεγάλο ζωγράφο του 20ού αιώνα έξι αίθουσες για να παρουσιάσει την έκθεση έργων του «Bacon en toutes lettres», βάζοντας στο επίκεντρο της θεματικής προσέγγισής της τη σχέση του καλλιτέχνη με τη λογοτεχνία. Η εμβληματική αναδρομική έκθεση ρίχνει φως σε μια σειρά ζωγραφικών πορτρέτων της τελευταίας του περιόδου, 1971-1992. Οι εξήντα πίνακες περιλαμβάνουν πορτρέτα, αυτοπροσωπογραφίες και ανάμεσά τους δώδεκα τρίπτυχα τα οποία συνδέονται με έργα λογοτεχνών, όπως των Τ.Σ. Ελιοτ, Αισχύλου, Νίτσε, Τζόζεφ Κόνραντ, Ζορζ Μπατάιγ, Μισέλ Λιρίς, τα οποία βρίσκονταν στη βιβλιοθήκη του δουβλινέζου ζωγράφου και έδωσαν τροφή στη φαντασία του.

Ο Τ.Σ Ελιοτ προσδιόριζε τον «νου του ποιητή ως έναν υποδοχέα όπου αποθηκεύονται αναρίθμητα αισθήματα, φράσεις-εικόνες, που μένουν εκεί ώσπου όλα τα μέρη τα οποία μπορούν να ενωθούν για να σχηματίσουν μια σύνθεση είναι παρόντα». Ο Μπέικον βασίστηκε στον ορισμό του Ελιοτ και μπορούσε να ισχυρίζεται ότι τα πάντα τον επηρέαζαν, από τα φρεσκοχαραγμένα γκραφίτι έως μια βραδιά μέθης, από τον Μποντλέρ μέχρι τα σφαγεία, από τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους μέχρι τα εγχειρίδια του γκολφ.

«Είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Μπέικον οδηγήθηκε στον Αισχύλο μέσω του Τ.Σ. Ελιοτ και του θεατρικού του έργου “Οικογενειακή αντάμωση”. Το κύριο θέμα του θεατρικού αντλεί τη δράση του από την “Ορέστεια” του Αισχύλου» παρατηρεί ο βιογράφος Μάικλ Πέπιατ στο «Φράνσις Μπέικον / Βιογραφία ενός αινίγματος» (εκδ. Μικρή Αρκτος). Το θεατρικό έργο εντυπωσίασε τόσο πολύ τον Μπέικον ώστε τον διέγειρε να μάθει περισσότερα για την αρχαία ελληνική τραγωδία και να διαβάσει το «Aeschylus in Style» του Ουίλιαμ Μπιντλ Στάνφορντ το 1942. Ετσι το θέμα της αβάστακτης ενοχής βρήκε διέξοδο στη ζωγραφική του στον πίνακα αφιερωμένο στις Ερινύες. «Στη δουλειά μου ανέκαθεν ακολουθούσα μια φωνή από τα βάθη της αρχαιότητας» θα πει το 1964 από το στούντιό του σε μια συνέντευξή του για τη γαλλόφωνη ελβετική τηλεόραση, εξηγώντας ποιο απόσπασμα από την «Ορέστεια» τον εντυπωσίαζε ιδιαίτερα. Ηταν οι φράσεις και τα αιματοβαμμένα ρητορικά σχήματα της Κλυταιμνήστρας καθώς η ίδια περιγράφει τη σχεδόν ερωτική απόλαυση που ένιωσε φονεύοντας τον Αγαμέμνονα. Ο Μπέικον εξηγούσε τη γοητεία που του ασκούσε η «Ορέστεια» καθώς το έργο γεννούσε εικόνες μέσα του. Τη χαρακτήριζε ως την «πλέον αιματόβρεχτη τραγωδία που υπάρχει, με σχεδόν τίποτα άλλο παρά αίμα από την αρχή έως το τέλος». Οι «Ερινύες» του Μπέικον παρουσιάστηκαν ξανά μετά το 1971. Μετά δηλαδή την έκθεσή του στο Παρίσι στο Γκραν Παλέ, την οποία εγκαινίασε ο γάλλος πρόεδρος Ζορζ Πομπιντού. Την παραμονή των εγκαινίων ο εραστής του Μπέικον, Τζορτζ Ντάιερ, πεθαίνει από υπερβολική χρήση οινοπνεύματος και χαπιών. Ο Μπέικον παραμένει ψύχραιμος για χάρη της καριέρας του και ο θάνατος του εραστή αποσιωπήθηκε. Ομως από τότε άρχισε να αποτυπώνει τη μνήμη του σε μεταθανάτια τρίπτυχα πορτρετα ανατρέχοντας στην τραγωδία του Αισχύλου και στην ποίηση του Ελιοτ. Οι φιγούρες των Ερινύων, που ήδη εμφανίζονται στο πρώτο του τρίπτυχο το 1944, εισβάλλουν στους πίνακές του.

Και όταν το πένθος του σβήσει το ενδιαφέρον του Μπέικον για την αρχαία ελληνική τραγωδία, τον οδηγεί στον Νίτσε, τον πιο ισχυρό ερμηνευτή της. «Η γέννηση της τραγωδίας» του γερμανού φιλοσόφου τον επηρεάζει και τον πείθει πως η πιο ολοκληρωμένη δημιουργία τροφοδοτείται από την επιρροή της λατρείας της τέλειας ομορφιάς. Μια τέτοια ομορφιά είναι εμπνευσμένη από τον Απόλλωνα και ταυτόχρονα από τις καταστρεπτικές δυνάμεις που εξαπολύουν η μέθη και το διονυσιακό μένος. Στη συνέχεια οι αγαπημένοι του συγγραφείς θα επιβεβαιώνουν το σύμπαν των αντιφάσεων μέσα στο οποίο κινήθηκε ο Φράνσις Μπέικον έως το τέλος του βίου του. Η «Καρδιά του σκότους» του Τζόζεφ Κόνραντ, οι δεσμοί του έρωτα και του θανάτου στα κείμενα του Ζορζ Μπατάιγ θα δώσουν τροφή στη μηχανή του μυαλού του να παραγάγει και άλλες εικόνες. Ενώ ο Μισέλ Λιρίς, επιζών από την εποχή των σουρεαλιστών, θα σταθεί δίπλα του ως φίλος και ως πνευματική τροφός.

INFO

«Bacon en toutes lettres», έως τις
20 Ιανουαρίου 2020, στο Μπομπούρ στο Παρίσι