Τα δάση που πληγώναμε

Εχουμε προχωρήσει πολύ στην ανάγνωση του πολυσέλιδου (και πολυδαίδαλου) βιβλίου της Ανι Πρου, όταν σε έναν διάλογο μεταξύ πατέρα και γιου, μελών μιας από τις δύο δυναστείες που περιγράφονται εδώ, συνοψίζεται, θαρρώ, η προβληματική της συγγραφέως. Λέει ο ενήλικος γιος, ο Τσάρλι, όταν ο πατέρας, ο Ντίτερ, του θέτει το ερώτημα τι είναι γι’ αυτόν το δάσος: «Οι άγριες δασικές εκτάσεις είναι τα μόνα πραγματικά δάση. Ολόκληρη η ατμόσφαιρα, το περιβάλλον, ο αέρας, οι μπλεγμένες μεταξύ τους ρίζες, οι ταπεινές φτέρες και οι λειχήνες, τα έντομα και οι αρρώστιες, το χώμα και το νερό, ο καιρός. Ολα αυτά τα κομμάτια φαίνεται πως πλέκονται μαζί και σχηματίζουν μια μεγάλη άγρια ορχήστρα. Ενα δάσος που ζει για τον εαυτό του και όχι προς όφελος της ανθρωπότητας». «Μάλιστα, που ζει για τον εαυτό του» απαντά ο Ντίτερ. «Αλλά τότε αυτή δεν είναι διαχειριζόμενη γη όπου φυτεύουμε και φροντίζουμε δέντρα, ώστε να παρέχουν εισόδημα στους ιδιοκτήτες, εργασία διά βίου στους δασεργάτες, σκιά και ευχαρίστηση στους λάτρεις της φύσης. Τα άγρια δάση δεν μπορεί να τα διαχειριστεί κανείς. Γι’ αυτό τα κόβουμε, επωφελούμαστε από την ξυλεία τους και φυτεύουμε δέντρα… που μπορούμε να διαχειριστούμε. Η αντίληψή σου για ένα δάσος που ζει για τον εαυτό του δεν μπορεί να ενταχθεί στη σύγχρονη ζωή».

Βρισκόμαστε για τα καλά στον 20ό αιώνα πλέον και η προβληματική για τη διαχείριση της άγριας φύσης έχει αρχίσει να συμπυκνώνεται στις δύο παραπάνω ιδεολογικές και πολιτικές γραμμές. Από τη μια, το δάσος (και τα εν γένει αξιοποιήσιμα οικοσυστήματα) ως φυσικός πόρος που αποδίδει οικονομικά, δημιουργεί θέσεις εργασίας και ανάπτυξη. Από την άλλη, η φύση ως έχουσα αυταξία, ως σύνολο ειδών και οικοτόπων που έχουν δικαίωμα στην επιβίωσή τους τόσο όσο και ο άνθρωπος. Ενδιάμεσα φυσικά θα βρούμε ποικίλες προσεγγίσεις με προεξάρχουσα τη λεγόμενη αειφορική διαχείριση των δασικών οικοσυστημάτων αλλά και ποικίλων άλλων φυσικών πόρων, από τους ιχθυοπληθυσμούς ως τα πουλιά και από την αγροτική βιοποικιλότητα ως τα ενεργειακά διαθέσιμα. Να σημειώσουμε ότι εν προκειμένω ο πατέρας (ο Ντίτερ) δεν είναι διόλου της άποψης ότι τα δάση πρέπει να τα υλοτομούμε μέχρι να αποκομιστεί και η τελευταία σκλήθρα, αλλά να τα διαχειριζόμαστε σε φυτείες όπου θα καλλιεργούνται τα αποδοτικότερα είδη, αλλά και σε θυλάκους «φυσικότητας». όπως λ.χ. κάνει η γερμανική δασολογία, την οποία και θαυμάζει απερίφραστα. Αλλωστε, στην αντίθετη περίπτωση – αυτήν της αποψιλωτικής δασοκομίας – μεσοπρόθεσμα παύουμε να έχουμε οικονομικό αποτέλεσμα, άρα χρεοκοπούμε.

Αυτός ο Ντίτερ λοιπόν έχει δει πολλά στη διάρκεια του βίου του, όπως και ποικίλοι άλλοι ήρωες της Πρου. Γερμανικής προελεύσεως και μέλος μιας υλοτομικής οικογενειακής δυναστείας, παρακολούθησε από κοντά τη γιγάντωση της οικογενειακής επιχείρησης των Ντιουκ υπό τη διεύθυνση της ακάματης πραγματίστριας, μετέπειτα συζύγου του, της Λαβίνια. Η επιχείρηση αρχικά δραστηριοποιούνταν στα δάση της Νέας Γαλλίας (σημερινού Κεμπέκ, στον Καναδά) και στην Πολιτεία του Μέιν, για να επεκταθεί προς το Μίσιγκαν και τον φυσικό πλούτο της περιοχής των Μεγάλων Λιμνών προκειμένου να ικανοποιηθεί η ζήτηση προϊόντων ξύλου στη ραγδαία αναπτυσσόμενη Αγρια Δύση. Μέχρι και στη Νέα Ζηλανδία είχε ταξιδέψει το ζεύγος προς ανεύρεση δασικών πόρων και η εκεί επίσκεψη είχε συμβάλει στην πλήρη αποψίλωση των μοναδικών δασών της χώρας αυτής – ιστορία που σημειωτέον αποτελεί ειδικό κεφάλαιο στα πανεπιστημιακά οικολογικά εγχειρίδια. Εχει δει (και εμείς επίσης, ως αναγνώστες) τα περίφημα δάση της Νέας Αγγλίας να αποψιλώνονται πλήρως, τους ινδιάνικους πληθυσμούς να περιθωριοποιούνται βυθισμένοι στο αλκοόλ και τσην πορνεία, τη διάβρωση του εδάφους να παίρνει τ’ απάνω χέρι, τη φυσική βιοποικιλότητα να περιορίζεται. Εχει δει τις απεγνωσμένες προσπάθειες των εποίκων να στήσουν μια νέα κοινωνία μεταφέροντας στην καρδιά του άγριου φυσικού τοπίου τα ήθη της μητρόπολης. Και έχει δει επίσης τις τεχνολογικές εξελίξεις που από τη μια συντείνουν στην καταστροφή του δάσους, από την άλλη όμως προσφέρουν τη δυνατότητα μιας ηπιότερης και αποδοτικότερης διαχείρισης, με αύξηση της αποδοτικότητας, σταδιακή εγκαθίδρυση της νομιμότητας, απόδοση δικαιωμάτων στους δασεργάτες και στους αυτόχθονες, αλλά και ίδρυση εταιρειών και σωματείων προστασίας της φύσης που στις μέρες μας η λειτουργία τους θεωρείται παραδειγματική. Ο Ντίτερ ανήκει, θα λέγαμε, στην πλευρά των οπαδών της «βιώσιμης ανάπτυξης» με όσα μπορεί να σημαίνει ο όρος, σε αντίθεση με τον γιο του, τον Τσάρλι, που ασπάζεται τον «οικοφονταμενταλισμό», θέλοντας πλέον να ασχοληθεί εκεί γύρω στο 1960 με τον αφάνταστο φυσικό πλούτο των τροπικών δασών που μοιάζει τότε ατελεύτητος (αλλά δεν είναι, όπως του επισημαίνει σοφά και ο πατέρας του).

Αρχή το 1693

Αυτό είναι ένα μόνο από τα δίπολα που αναπτύσσονται στο βιβλίο της Πρου, αν και ανήκει στα χαρακτηριστικότερα ως προς τη συμπύκνωση του κεντρικού διακυβεύματος. Η δράση αυτή καθαυτήν εκκινεί το σωτήριο έτος 1693, όταν φτάνουν από τη Γαλλία στο σημερινό Κεμπέκ δυο νεαροί που δεν έχουν στον ήλιο μοίρα, για να βρουν την τύχη τους ως δασεργάτες και αργότερα ως ιδιοκτήτες γης στις παρθένες γαίες της Νέας Γαλλίας. Πρόκειται για περιοχή αχανή, που αγκάλιαζε τότε τις πρώτες αγγλικές αποικίες και έφτανε νότια κατά μήκος του Μισισίπι και του Μιζούρι ως τον Κόλπο του Μεξικού. Κύρια δραστηριότητα στα εδάφη αυτά ήταν το κυνήγι με αντικείμενο τη γούνα, η οποία είχε τεράστια ζήτηση παγκοσμίως. Μια μάλιστα υπο-ιστορία, από τις πολλές που μας αφηγείται η Πρου, έχει να κάνει με την επέκταση του εμπορίου γούνας (και ξυλείας) στην Κίνα της εποχής μέσω της περίφημης Ολλανδικής Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Ειδικά οι κάστορες είναι περιζήτητοι και αφανίζονται μέχρις ενός σε ευρείες ζώνες της αμερικανικής επικράτειας. Ωστόσο δεν υστερούν οι σκίουροι, οι αλεπούδες, οι άλκες, οι αρκούδες κ.λπ. Η αγγλογαλλική διαμάχη για γεωπολιτική επιρροή και φυσικούς πόρους μεταφέρεται και στις ινδιάνικες φυλές, τις οποίες προσεταιρίζονται άλλοτε οι μεν, άλλοτε οι δε, και οι οποίες βρίσκονται ακόμη στο τροφοσυλλεκτικό στάδιο, με μηδενική πρακτικά γεωργική και μεταποιητική δραστηριότητα, ενώ σπαράσσονται από ποικίλες μεταξύ τους έριδες.

Προς τους Ινδιάνους απευθύνεται πάντως η συμπάθεια της συγγραφέως, σε μια προσπάθεια ρομαντικής εξιδανίκευσης του τρόπου ζωής τους σε σχέση πάντα με το δάσος, τα ποτάμια και τις λίμνες της Βόρειας Αμερικής. Προνομιακή της φυλή οι επονομαζόμενοι Μικμάκ που ζούσαν σε ένα τμήμα του Μέιν και της σημερινής καναδικής επαρχίας του Νιου Μπράουνβαϊκ. Με μια Μικμάκ θα παντρευτεί μάλιστα ο ένας εκ των δύο εποίκων, ο Ρενέ Σελ, και παρά τον σύντομο βίο του θα αποκτήσει απογόνους, την πορεία των οποίων θα παρακολουθήσουμε στη συνέχεια του βιβλίου. Κοινό τους χαρακτηριστικό ο μάλλον μάταιος αγώνας να διατηρήσουν τον παραδοσιακό τρόπο ζωής και τα ήθη τους, ενώ ταυτόχρονα προσχωρούν στον τρόπο ζωής των λευκών. Οι αντιφάσεις τους πολλές και γνωστές, ωστόσο η συγγραφέας δίνει εν πολλοίς συγχωροχάρτι ακόμη και σε ορισμένες ακραία σκληρές πρακτικές των γηγενών, ενώ καταγγέλλει δυσανάλογα αντίστοιχες πρακτικές των λευκών εποίκων.

Ο άλλος εκ των δύο νεαρών μεταναστών, ο Σαρλ Ντικέ, έχει αποδράσει από την επιστασία του ανάλγητου αφεντικού τους. Επιβιώνει ως εκ θαύματος στα παγωμένα δάση, γίνεται κυνηγός και έμπορος, μπαρκάρει για την Ευρώπη και σταδιακά, ύστερα από έναν γάμο με την ολλανδέζα απόγονο σημαντικών περί το εμπόριο προσώπων, θα χτίσει με βάση τον δασικό πλούτο μια μικρή αυτοκρατορία, συναλλασσόμενος με την Καραϊβική, τη Γαλλία, ακόμη και την Κίνα και την Αυστραλία. Μετονομάζεται μάλιστα σε Τσαρλς Ντιουκ καθώς διαβλέπει εγκαίρως την κυριαρχία των αγγλόφωνων στην ήπειρο. Μακρινός του δισέγγονος είναι και ο νεαρός οικολογικών αντιλήψεων Τσαρλς που αναφέραμε στην αρχή. Τα κομμάτια της αφήγησης που αφορούν τους Ντιουκ είναι τα κατά πολύ συναρπαστικότερα του βιβλίου, καθώς εκεί αναπτύσσονται μετά λόγου γνώσεως σημαντικές θεματικές γραμμές: η παγκοσμιοποίηση του εμπορίου, ο εποικισμός της ηπείρου, οι μηχανισμοί πρόσκτησης και οικειοποίησης της γης, οι ιδεολογικές και νομικές διαμάχες περί τους δασικούς πόρους, οι τεχνολογικές εξελίξεις, ακόμη και η αστική επέκταση σε πόλεις-κλειδιά όπως το Ντιτρόιτ και το Σικάγο. Η αμερικανική εποποιία – ό,τι κι αν σημαίνει ο όρος – αναλύεται επαρκώς με επίκεντρο πάντα τα δάση, που είναι και το βασικό θέμα του βιβλίου. Ωστόσο διαφεύγουν από τη συγγραφέα καίριες ιστορικές στιγμές, όπως η ίδια η Αμερικανική Επανάσταση, η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η πρακτική διάλυση της Νέας Γαλλίας με τη λεγόμενη «Αγορά της Λουιζιάνας», όταν το 1803 ο Ναπολέων εκχώρησε στις νεότευκτες Ηνωμένες Πολιτείες την τεράστια περιοχή δυτικά του Μισισίπι, υπερδιπλασιάζοντας την έκτασή τους. Από μυθοπλαστική άποψη θα είχαν τη σημασία τους αυτά τα ορόσημα καθώς αφορούν με ποικίλους τρόπους το θέμα του βιβλίου. Επίσης της διαφεύγουν περιέργως οι πολιτικές προστασίας αχανών περιοχών μέσω της πρώιμης εγκαθίδρυσης Εθνικών Δρυμών, της ίδρυσης της Δασικής Υπηρεσίας και άλλων πρώιμων παρεμβάσεων ήδη κατά το τελευταίο τρίτο του 19ου αιώνα.

Φύση και πολιτισμός

Ο αναγνώστης καλά θα κάνει να καταφεύγει συχνά στα γενεαλογικά διαγράμματα που παρατίθενται στο τέλος του βιβλίου προκειμένου να μη χαθεί στον δαίδαλο των ονομάτων και των συγγενικών δεσμών, καθώς μάλιστα οι πορείες των δύο οικογενειών κάπου εφάπτονται. Διπλή τουλάχιστον θα είναι η απόλαυσή του αν καταφεύγει συχνά πυκνά σε χάρτες ή γκουγκλάρει έστω τα τοπωνύμια, τις ινδιάνικες φυλές και κάποια ιστορικά ορόσημα. Ξέρω καλά το έλλειμμα της παιδείας μας σε γεωγραφικές και ιστορικές γνώσεις – πηγή άλλωστε πολλών δεινών σε ό,τι αφορά τις ιδεολογικές μας πλεύσεις. Η Πρου, άλλωστε, που έγινε διάσημη με την πεζογραφία της περί το Γουαϊόμινγκ – τόπο εγκατάστασής της -, την Αγρια Δύση και τις σε βάθος γνώσεις της για τη φύση και τα ήθη της υπαίθρου, είναι παράλληλα καλή δασκάλα. Ξέρει να μεταδίδει εύληπτα την τεράστια φιλολογία περί τις συγκρούσεις φύσης και πολιτισμού στην αμερικανική και όχι μόνο επικράτεια – οπότε επωφεληθείτε. Επιπλέον η γραφή είναι απλή, τριτοπρόσωπη, κλασικά ρεαλιστικής κατεύθυνσης. Παρά δε τον διδακτισμό που επικρατεί σε κάποια κεφάλαια δεν της διαφεύγουν οι αντιφάσεις της ανθρώπινης περιπέτειας.

Ο Γιώργος Κυριαζής έδωσε προφανώς μνημειώδη αγώνα για να αποδώσει ακόμη και μη μεταφρασμένους στα ελληνικά όρους από τον δασικό και οικολογικό τομέα. Νομίζω ότι τα κατάφερε μια χαρά, με ελάχιστες ίσως εξαιρέσεις «διοικητικού χαρακτήρα». Και πάλι, αν δεν γνωρίζετε π.χ. κάποια φυτικά ή ζωικά είδη, ένα καλό λεξικό κακό δεν κάνει.

Ανι Πρου
Ανθρωποι του Δάσους
Μτφ. Γιώργος Κυριαζής, εκδόσεις Καστανιώτης, σελ. 831
Τιμή: 30 ευρώ