«Ριζοσπαστικός λαϊκισμός»

Από την αρχή της «Δεκαετίας του Λαϊκισμού» που σάρωσε τον πλανήτη και την Ελλάδα είχα την αίσθηση ότι ένα γενικό (κι αδιαμφισβήτητο) φαινόμενο καλύπτει επιμέρους καταστάσεις και περιπτώσεις.

Η αίσθηση αυτή έγινε ισχυρότερη όσο το κύμα φούντωνε μετά το 2014-2015 και τα διάφορα λαϊκίστικα ρεύματα αποκτούσαν τα δικά τους συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Ηταν προφανές για παράδειγμα ότι ο ΣΥΡΙΖΑ και οι Podemos δεν αποτελούσαν την ίδια εκδοχή λαϊκισμού με το γερμανικό AfD, τον Φάρατζ ή τον Σαλβίνι. Ακριβώς όπως οι ρώσοι λαϊκιστές του 19ου αιώνα και οι Αμερικάνοι της περιόδου 1890-1910 δεν ήταν το ίδιο πράγμα με τον αυταρχικό λαϊκισμό της Λατινικής Αμερικής πριν και μετά τον δεύτερο πόλεμο.

Ολα τα (πολλά) βιβλία που μελετούν τα τελευταία χρόνια το φαινόμενο του λαϊκισμού δεν έχουν βοηθήσει ιδιαίτερα τη συζήτηση.

Νομίζω ότι η εξήγηση είναι απλή. Επικεντρώνονται κυρίως στον γενικό προσδιορισμό του φαινομένου και λιγότερο στη συνάρθρωση του ιδιαίτερου και του γενικού σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση που ο λαϊκισμός έδρασε και δρα.

Η δυσκολία δεν είναι καινούργια. Την αντιμετώπισαν όλοι οι πολιτικοί επιστήμονες που ερεύνησαν τον φασισμό ή/και τον ναζισμό κατά τη δεκαετία του ’70. Ακόμη θυμάμαι μια κορυφαία συζήτηση της εποχής αν το καθεστώς του Φράνκο στην Ισπανία μπορεί να θεωρηθεί φασιστικό ή αν είναι παραδοσιοκρατικό και αυταρχικό. Ακόμη διίστανται οι απόψεις.

Μια πρωτότυπη συνεισφορά στη συζήτηση περί λαϊκισμού στις μέρες μας έκανε το περιοδικό «Εconomist» (7/9) διατυπώνοντας την ιδέα ενός ρεύματος «ριζοσπαστικού λαϊκισμού».

Ο «Economist» επικεντρωνόταν φυσικά σε αυτό που είναι σήμερα ο Μπόρις Τζόνσον και παρεμπιπτόντως σε εκείνο που εκπροσωπεί το ρεύμα του Brexit μέσα στη βρετανική Δεξιά και το Συντηρητικό Κόμμα. Τους φιλοδωρούσε μάλιστα και με μια ωραία γελοιογραφία που παρουσίαζε τον Τζόνσον να κατεβαίνει στις εκλογές με ένα «Λαϊκό Επαναστατικό Συντηρητικό Μέτωπο».

Ομολογώ ότι διάβαζα το άρθρο για το Ηνωμένο Βασίλειο αλλά το μυαλό μου πήγαινε αλλού. Πολλά από τα χαρακτηριστικά που το βρετανικό περιοδικό απέδιδε στο «Μέτωπο» του Μπόρις θύμιζαν εντυπωσιακά το «Μέτωπο ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ» των Τσίπρα και Καμμένου.

Ποια είναι τα χαρακτηριστικά αυτά;

Πρώτον, μια πολιτική δαπανών (spending) με πελατειακή λογική ώστε να δημιουργηθεί ένα ισχυρό εκλογικό ακροατήριο.

Με άλλα λόγια, όλοι μοιράζουν «κοινωνικά μερίσματα» και με τον ίδιο σκοπό, αλλά σε διαφορετικά ακροατήρια.

Δεύτερον, μια εξαγγελία πίστης (faith) σε έναν στόχο παραβλέποντας τον ρεαλισμό του στόχου, το κόστος του και τις δυνάμεις που εμπλέκει η υλοποίησή του. «Πιστεύουν», δεν «σκέφτονται».

Η περίπτωση του Brexit, όπως το χειρίζεται έως τώρα ο Τζόνσον, είναι μέχρι κεραίας παρόμοια με τη διαπραγμάτευση του Τσίπρα το 2015. Απλώς ο δεύτερος τέλειωσε τη φάρσα με μια κωλοτούμπα, ενώ ο πρώτος πάει για μετωπική με μεγάλες ζημιές. Αλλες χώρες, άλλη ψευδαίσθηση ισχύος.

Τρίτον, η θεσμική απερισκεψία ή ασυνειδησία (recklessness) όταν υποτάσσεις αστόχαστα θεσμούς και διαδικασίες στον στόχο που λες ότι υπηρετείς.

Ο ένας έκανε ένα δημοψήφισμα χωρίς να συνειδητοποιεί πού μπορεί να οδηγηθεί η χώρα του κι ύστερα έκλεισε άρον άρον το Κοινοβούλιο επειδή δεν του έβγαιναν οι αριθμοί. Ο άλλος πήγε σε ένα εξίσου τυχοδιωκτικό δημοψήφισμα μέσα σε έξι μέρες και μετά νταραβεριζόταν με τον «Ρασπούτιν» και τη Θάνου για να κυβερνήσει.

Τέταρτον, ο φανατισμός (fanaticism) – ένα χαρακτηριστικό τόσο καταφανές στις περιπτώσεις του «ριζοσπαστικού λαϊκισμού» που δεν χρειάζεται ιδιαίτερες εξηγήσεις… Οι συριζαίοι συναγωνίζονται πολλές φορές του Brexiteers σε στερεοτυπική προσήλωση, εχθροπάθεια, μισαλλοδοξία και ανορθολογισμό.

Και οι μεν και οι δε τρέφονται από το μίσος για κάποιους πραγματικούς ή (συνήθως) φανταστικούς εχθρούς. Τη «διαπλοκή», τις «Βρυξέλλες», τον «Τύπο», την «ολιγαρχία», τους «εχθρούς της πατρίδας ή της κοινωνίας» – διαλέγετε και παίρνετε τον εχθρό της αρεσκείας σας!..

Φυσικά, ο ριζοσπαστικός λαϊκισμός που περιγράψαμε φέρει στην ούγια και τις διαφορές των πρωταγωνιστών του.

Από τη μια πλευρά την αυτάρκεια και την εκκεντρικότητα μιας βρετανικής ανώτερης τάξης που αρέσκεται να πιστεύει ότι η χώρα της είναι κάτι ανάμεσα σε αυτοκρατορία και κοκτέιλ πάρτι.

Από την άλλη η μικροψυχία και η μνησικακία μιας ηττημένης Αριστεράς που εξακολουθεί να βαυκαλίζεται ότι στρογγυλοκάθεται στη σωστή πλευρά της Ιστορίας και μάλιστα τζάμπα.

Με άλλα λόγια, Ιτον εναντίον Πολυκλαδικού Αμπελοκήπων… Μια απόδειξη πως, ούτως ή άλλως, και οι δυο μπορούν να βλάψουν την Συρία το ίδιο.

Μου έκανε μάλιστα εντύπωση πως φαίνεται να έχουν απόλυτη επίγνωση της βλάβης που προκαλούν, κυρίως όταν δεν μιλούν για τους εαυτούς τους.

Σε μια συνέντευξη στο CNBC ο Τσίπρας εξηγεί: «Λαϊκισμός είναι να βυθίζεις τους πολίτες σου στο μίσος, να διαιρείς την κοινωνία και να δίνεις μάχες χωρίς να στοχεύεις σε ρεαλιστικές αποφάσεις. Θεωρώ πως αυτό κάνει ο Μπόρις Τζόνσον» (9/9).

Πολύ σωστά. Μόνο που αυτό ακριβώς έκανε και ο ίδιος. Το θεωρεί άραγε βλαβερό μόνο από τον Τζόνσον ή κι από τον εαυτό του;

Κάποτε κυκλοφορούσε ένα καλαμπούρι που έλεγε (περίπου) ότι «οι φασίστες θεωρούν τους εαυτούς τους εθνικιστές, οι εθνικιστές λένε ότι είναι πατριώτες κι οι πατριώτες φωνάζουν: πες τα ρε Ανδρέα, η Ελλάδα ανήκει στους Ελληνες!».

Την ίδια λογική φαίνεται ότι ζούμε ξανά με τον λαϊκισμό. Κανείς δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του στον καθρέφτη.

Η μία εξήγηση είναι ότι φταίει ο καθρέφτης. Η άλλη ότι δεν τολμούν να κοιταχτούν.