Η γραφειοκρατία στην Ερευνα

«Η γραφειοκρατία σκοτώνει την επιστημονική Ερευνα». Εχοντας θητεύσει για πολλά χρόνια ως ερευνητής στην Ελλάδα και το εξωτερικό και κατόπιν ως διευθυντής ερευνητικού Ινστιτούτου και πρόεδρος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ), προσυπογράφω χωρίς δισταγμό την προηγούμενη πρόταση. Ομως, από τη θητεία μου ως αναπληρωτή υπουργού Ερευνας και Καινοτομίας είχα τη δυνατότητα να παρακολουθήσω εκ του σύνεγγυς το πλαίσιο που γεννά τη γραφειοκρατία και την καθιστά σχεδόν άτρωτη σε προσπάθειες παρέμβασης, μια λερναία ύδρα της Δημόσιας Διοίκησης. Επειδή η συζήτηση είναι επίκαιρη, θα ήθελα να καταθέσω τις εμπειρίες μου σχετικά.

Κατ’ αρχάς να καθορίσουμε το ζητούμενο:

Επιδιώκουμε την ύπαρξη ενός κανονιστικού πλαισίου που να ανταποκρίνεται στη δυναμική που χαρακτηρίζει την Ερευνα, ενώ ταυτόχρονα διασφαλίζει το δημόσιο συμφέρον.

Τα αίτια της γιγάντωσης της γραφειοκρατίας είναι πολλαπλά και σύνθετα. Για παράδειγμα, η ενσωμάτωση οδηγιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) στο Εθνικό Δίκαιο με τρόπο οριζόντιο, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες της επιστημονικής Ερευνας, η επικρατούσα κουλτούρα και νοοτροπία σε στελέχη υπουργείων και εμπλεκόμενων υπηρεσιών ΑΕΙ και Ερευνητικών Κέντρων (ΕΚ) με την ευθυνοφοβία που συχνά επικρατεί να οδηγεί σε οχύρωση πίσω από δαιδαλώδεις διαδικασίες, η ανεπαρκής διαχείριση προγραμμάτων από ορισμένους ερευνητές, οι δυσκολίες που συνδέονται με την ελλιπή ψηφιακή παιδεία και βέβαια, στην περίπτωση της χώρας μας, οι ιδιαίτερες συνθήκες που αδιακρίτως επικρατούσαν εξαιτίας των μνημονιακών υποχρεώσεων.

Οι σχετικές εξελίξεις γύρω από το θέμα τα τελευταία χρόνια μπορούν να καταδείξουν με τρόπο γλαφυρό πολλά από τα παραπάνω.

Χαρακτηριστικά αναφέρω: η ενσωμάτωση της οδηγίας 2011/85 της ΕΕ στο Ελληνικό Δίκαιο αποτυπώθηκε στον περίφημο ν. 4270 του Ιουνίου του 2014. Σύμφωνα με αυτόν τον νόμο, όλοι οι φορείς της Γενικής Κυβέρνησης υπάγονται στο Δημόσιο Λογιστικό. Αυτό βεβαίως ισχύει και για τα ΑΕΙ και ΕΚ. Υστερα από σειρά αναβολών εξειδίκευσης του νόμου αυτού για την Ερευνα, με τον ν. 4485/2017 καθορίστηκαν οι διατάξεις για την εφαρμογή του που διαμόρφωσαν ένα ιδιαίτερα επιβαρυμένο πλαίσιο για τη διαχείριση ερευνητικών προγραμμάτων (ανάληψη υποχρέωσης, μετακινήσεις, συμβάσεις προμηθειών). Σημειωτέον ότι αυτό συνέβη εν μέσω Μνημονίων και ακαμψίας των θεσμών, αλλά με δεδομένη την αμέριστη αρωγή της νομικής υπηρεσίας του ΥΠΠΕΘ προς τις αρμόδιες πρυτανικές Αρχές και διοικήσεις των ΕΚ για την κατά το δυνατόν απλοποίηση των διαδικασιών.

Επιπλέον, η εφαρμογή αυτού του νόμου μετατέθηκε για μετά την 31η Δεκεμβρίου 2018, προκειμένου να δοθεί χρόνος προσαρμογής και μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων που θα επέτρεπε η μεταμνημονιακή εποχή. Πράγματι, με το άρθρο 72 του ν. 4610 που ψηφίστηκε τον Μάιο του 2019, η οικονομική διαχείριση ερευνητικών προγραμμάτων απλουστεύτηκε σημαντικά με πρωτοβουλία της τότε πολιτικής ηγεσίας που υιοθέτησε τις υποδείξεις στελεχών των ΕΛΚΕ και των Κεντρικών Διευθύνσεων ΕΚ, και οι διατάξεις του ήδη εφαρμόζονται στους περισσότερους ερευνητικούς φορείς μετά την προσαρμογή του μηχανογραφικού τους συστήματος.

Η περαιτέρω απλοποίηση της νομοθεσίας που εξαγγέλλεται σήμερα θα ήταν ευπρόσδεκτη, αρκεί να διασφαλίζεται η μη απορρύθμιση του συστήματος και η αποθάρρυνση της εν δυνάμει ασυδοσίας. Οψόμεθα!

Ο Κώστας Φωτάκης είναι διακεκριμένο μέλος του ΙΤΕ, ομότιμος καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, πρώην αναπληρωτής υπουργός Ερευνας και Καινοτομίας