Ο Μπόλτον, η Τουρκία και το διεθνές σύστημα

Πριν από λίγο καιρό ο πρόεδρος Ερντογάν διακήρυξε δημοσίως ότι η Τουρκία εξετάζει σοβαρά το ενδεχόμενο να καταστεί πυρηνική δύναμη. Αυτή δεν είναι μια επικοινωνιακή φωτοβολίδα του τούρκου ηγέτη αλλά κάτι που ζυμώνεται εδώ και χρόνια στο τουρκικό σύστημα εξουσίας και αποτελεί μέρος της προσπάθειας της γειτονικής μας χώρας να εξελιχθεί σε μια αυτόνομη και αυτόφωτη δύναμη στον διαμορφούμενο πολυπολικό κόσμο. Η διακήρυξη των πυρηνικών προθέσεων της Αγκυρας βάζει ένα ακόμη καρφί στο φέρετρο των αντιλήψεων ότι η Τουρκία αποτελεί ή θα αποτελέσει στο μέλλον οργανικό κομμάτι της αρχιτεκτονικής κάποιας «υπερδύναμης».

Και αυτό γιατί, πολύ απλά, υπερδυνάμεις πλέον δεν υπάρχουν. Η πρόσφατη κρίση στο αμερικανικό σύστημα εξουσίας, που οδήγησε στην αποπομπή του Τζον Μπόλτον από τη θέση του συμβούλου Εθνικής Ασφαλείας, αντανακλά την αμηχανία της αμερικανικής υψηλής στρατηγικής. Είναι πολύ βολικό να αποδίδεις την εξέλιξη αυτή στην «ιδιόρρυθμη» προσωπικότητα του προέδρου Τραμπ. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Ντόναλντ Τραμπ, με απλοϊκό και χοντροκομμένο ίσως τρόπο, προσπαθεί να αναπτύξει κάποια ρεαλιστική πολιτική που θα ξεφεύγει από τη λογική «εναντίον όλων», που με τη σειρά της αποτελεί απομεινάρι του πρώιμου μεταψυχροπολεμικού μύθου του μονοπολικού κόσμου.

Η άβολη πραγματικότητα είναι ότι το αμερικανικό σύστημα εξουσίας κατανοεί σταδιακά ότι δεν μπορεί να επιβάλει τη θέλησή του στον υπόλοιπο πλανήτη και δεν μπορεί να ασκήσει απροβλημάτιστα στρατιωτική βία σε χώρες όπως το Ιράν γιατί κινδυνεύει να υποστεί ταπεινωτική ήττα, η οποία είτε θα μείνει αναπάντητη, οπότε τα ξέφτια της αμερικανικής πρωτοκαθεδρίας θα σαρωθούν οριστικά και δια παντός, είτε θα οδηγήσει σε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο που θα απειλήσει με κατάρρευση την αμερικανική οικονομία.

Επιπροσθέτως, η πολιτική «εναντίον όλων», το μόνο που έχει επιτύχει μέχρι σήμερα, είναι να οδηγήσει τις ευρασιατικές δυνάμεις σε μια αντιαμερικανική συσπείρωση. Ετσι, αν οι ΗΠΑ θέλουν να έχουν κάποια ελπίδα να διατηρήσουν την πρώτη θέση στην παγκόσμια σκακιέρα πρέπει να επενδύσουν σε μια πολιτική αποσυσπείρωσης, η οποία δεν μπορεί παρά να βασίζεται σε μια λογική προσέγγισης κρίσιμων ευρασιατικών δυνάμεων. Μία εξ αυτών είναι το Ιράν και μία άλλη είναι η Τουρκία.

Το γεγονός αυτό καθιστά πολύ δύσκολη την οριστική και απόλυτη ρήξη των σχέσεων Ουάσιγκτον – Αγκυρας. Ετσι, φαίνεται πως η Τουρκία θεωρεί ότι έχει μια μεγάλη ευκαιρία να κινηθεί ανάμεσα στους ανταγωνισμούς των μεγαλύτερων δυνάμεων και να διεκδικήσει ρόλο «μεγαλομεσαίας» δύναμης στην Ευρασία. Η διακήρυξη των τουρκικών πυρηνικών προθέσεων λειτουργεί ως ανιχνευτής για να διερευνήσει τις προθέσεις, την αποφασιστικότητα και τις δυνατότητες των παγκόσμιων και τοπικών δυνάμεων να εμποδίσουν αυτήν την εξέλιξη. Αν δεν το κάνουν, αυτό θα δείχνει ότι το πολυπολικό διεθνές σύστημα είναι πλέον πραγματικότητα και όχι πιθανότητα. Η αποδοχή της δημιουργίας μιας νέας ακόμη πυρηνικής δύναμης θα οδηγήσει σε αναπόφευκτη πυρηνικοποίηση του διεθνούς συστήματος και αυτό θα είναι και το επίσημο τέλος του μεταψυχροπολεμικού κόσμου. Και για μια ακόμη φορά τίθεται το κρίσιμο ερώτημα. Τι θα κάνει η Ελλάδα για να αντιμετωπίσει αυτήν τη νέα Τουρκία; Θα παραμείνει εγκλωβισμένη σε μια λογική ότι θα έρθει κάποιος να «τιμωρήσει» την Αγκυρα ή θα αποφασίσει να αντικρίσει κατάματα την πραγματικότητα και να αντιληφθεί ότι η ανάπτυξη μιας ισχυρής, ρεαλιστικής και αξιόπιστης ελληνικής αποτρεπτικής στρατηγικής είναι μονόδρομος αν δεν θέλει να μεταβληθεί σε γεωπολιτικό φάντασμα και μέρος της τουρκικής ζώνης ελέγχου.

Ο Κωνσταντίνος Γρίβας είναι αναπληρωτής καθηγητής Γεωπολιτικής στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Διδάσκει επίσης Γεωγραφία της Ασφάλειας στην Ευρύτερη Μέση Ανατολή στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών