Γέλια, όχι χαχανητά

Με στόχο να διακωμωδήσει τη διδασκαλία του Σωκράτη και τις ιδέες των σοφιστών, ο Αριστοφάνης έγραψε και παρουσίασε τις «Νεφέλες» το 423 π.Χ. στα Μεγάλα Διονύσια. Εχοντας την ελπίδα ότι ο γιος του (Φειδιππίδης) θα μπορέσει να συνετιστεί και να διδαχθεί τη διαφορά ανάμεσα στο Δίκαιο και τον Αδικο Λόγο, ο Στρεψιάδης προσπαθεί να τον πείσει να παρακολουθήσει το φροντιστήριο του Σωκράτη. Γιατί έτσι, πιστεύει, ότι θα καταφέρει να τον υπερασπίζεται απέναντι στους δανειστές του. Τελικά πηγαίνει ο ίδιος αλλά τα πράγματα δεν παίρνουν την τροπή που θα ήθελε.

Είναι προφανές από την παράσταση ότι ο Δημήτρης Καραντζάς ανέλαβε να σκηνοθετήσει τις «Νεφέλες», στην πρώτη του συνάντηση με τον Αριστοφάνη, γνωρίζοντας τι ακριβώς θέλει να κάνει. Οπως επίσης είναι σαφές, από την πρώτη κιόλας σκηνή, ότι η παράσταση αποτελεί μια συγκροτημένη και ολοκληρωμένη πρόταση πάνω στο επικίνδυνο είδος της αριστοφανικής κωμωδίας. Με σαφή αισθητική άποψη – σκηνικό (με αυτό το εντυπωσιακό «κουτί της Πανδώρας»), κοστούμια, αλλά και καλλιτεχνική: Το συνολικό ύφος της παράστασης εκφράζεται και με την κίνηση και τη μουσική. Αυτές οι «Νεφέλες» είναι και εγκεφαλικές και διασκεδαστικές, ή καλύτερα ψυχαγωγικές. Απαλλαγμένες από τις χονδροειδείς και συνηθισμένες βωμολοχίες ή χυδαιότητες, έρχονται να επιβεβαιώσουν ότι ο Αριστοφάνης έχει κι άλλον τρόπο να παιχθεί σήμερα. Γι’ αυτό και στην παράσταση του Καραντζά το χιούμορ, η ειρωνεία, η ατάκα προκαλούν γέλιο αλλά (ευτυχώς) όχι χαχανητά.

Με μέτρο και χωρίς ακρότητες, η παράσταση κρατά την ισορροπία της ξεκινώντας από την μετάφραση – του Γιάννη Αστερή, διακριτικά επεξεργασμένη από τη Θεοδώρα Καπράλου. Και με μια Παράβαση να σημαδεύει, με τρόπο λιτό αλλά εξαιρετικά ουσιαστικό, στην καρδιά του θεάτρου σήμερα.

Φυσικά, πέρα από τον ενορχηστρωτή και την ομάδα των συντελεστών, οφείλονται πολλά στους ηθοποιούς, σε αυτόν τον πολύχρωμο θίασο που συνυπάρχει και συνομιλεί τόσο στο εσωτερικό του (μεταξύ τους) όσο και εξωτερικά, με το κοινό. Αρτια δομημένος μέσα στην «αναρχική» του εκδοχή, είναι σαφές ότι υπηρετεί τη σκηνοθετική ματιά του Καραντζά και παράλληλα αυτοσχεδιάζει με τρόπο δημιουργικό.

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Ο Γιώργος Γάλλος που επωμίζεται τον δύσκολο ρόλο του Στρεψιάδη επιβεβαιώνει την υποκριτική του στόφα, ξεδιπλώνοντας, κατά τη διάρκεια της παράστασης, τις κωμικές αλλά και τις σκοτεινές του πλευρές.

Ο Νίκος Καραθάνος αφήνει το προσωπικό του αποτύπωμα στον Σωκράτη που ερμηνεύει – μία μείξη γελοιότητας και σοφίας, γλαφυρή και απολαυστική.

Η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη στην πρώτη της αναμέτρηση με την αριστοφανική κωμωδία καταθέτει μια ουσιαστική και λεπτομερή ερμηνεία (Δίκαιος Λόγος), ενώ γίνεται ένα με τον Χορό, ως μέλος του, δίνοντας τον τόνο – κυριολεκτικά και μεταφορικά, ήδη από την έναρξη.

Στον ρόλο του ποιητή, ο Χρήστος Λούλης είναι εκείνος που επωμίζεται την Παράβαση, ξεδιπλώνοντας έτσι τις κωμικές του πτυχές, με μια ώριμη αμεσότητα.

Μέσα σ’ αυτόν τον καλά δεμένο θίασο, ο Γιάννης Κλίνης (Δανειστής), ο Πάνος Παπαδόπουλος (Μαθητής Α’) και η Εμιλυ Κολιανδρή (εκ των Κορυφαίων του Χορού) προσθέτουν τη δική τους πινελιά.

Αν πράγματι ο Αριστοφάνης πίστευε ότι οι «Νεφέλες» είναι από τα καλύτερα έργα του, η παράσταση του Δημήτρη Καραντζά θα του το επιβεβαίωνε…

Το θέατρο και η ελευθερία

Μια «βόλτα» στις παραστάσεις της σεζόν 2019-2020 επιβεβαιώνει, πέρα από τον ποσοτικό πλούτο που για άλλη μια χρονιά θα προσφέρει η θεατρική Αθήνα στο κοινό της, και κάτι ακόμα: Την απόλυτη ελευθερία που διέπει – και ευτυχώς – τον χώρο. Μια ελευθερία που εκφράζεται μέσα από τις επιλογές των έργων αλλά κυρίως της ματιάς κάθε σκηνοθέτη, μεταφραστή ή διασκευαστή. Οπως επίσης και την ελευθερία με την οποία κάθε ηθοποιός, από τη στιγμή που διαθέτει τα οικονομικά μέσα, τη στήριξη παραγωγού ή την κρατική επιχορήγηση, θα επιλέξει τον ρόλο που επιθυμεί. Ετσι λειτουργεί λοιπόν το θέατρο. Με ελευθερία. Γιατί, πράγματι, ποιος και με ποια κριτήρια θα μπορούσε να βάλει εμπόδια ή να επιβάλει απαγορεύσεις; Ποιος θα μπορούσε να ανακόψει την πορεία ενός ηθοποιού για ρόλους που ονειρεύεται; Μόνο ο ίδιος, με το μέτρο του εαυτού του. Κι ίσως αν μπορούσε να θυμηθεί ότι υπήρχε κάποτε μια Λαμπέτη, που δεν θέλησε να κατέβει στην Επίδαυρο γιατί πίστευε ότι το ψεύδισμά της δεν της το επέτρεπε…

Γι΄αυτό και με εκπλήσσει η ευκολία με την οποία αποφασίζει κάποιος που θεωρεί τον εαυτό του ηθοποιό να μεταπηδά – από τη μια στιγμή στην άλλη – στη σκηνοθεσία. Οπως με εκπλήσσει η αναμέτρηση με ρόλους, όταν δεν έχει προϋπάρξει κατάλληλη προετοιμασία και εμπειρία, πράγματα για τα οποία πρέπει να έχει εκπαιδευτεί. Κι ακόμα εκπλήσσομαι με τις «πρωτότυπες» αναγνώσεις έργων, χωρίς πραγματική αιτιολόγιση. Απλώς για να κάνουν τη διαφορά – ή γιατί τους κυνηγάνε απωθημένα…

Η ελευθερία στο θέατρο τείνει να ταυτιστεί με μια ευκολία και μια προχειρότητα – ή, όπως λέει ένας σοφός του θεάτρου, «περνά ξυστά από την ασυδοσία». Κι όσο κι αν λέμε ότι το αποτέλεσμα θα φανεί στο χειροκρότημα, η επιτυχία δεν είναι το άλλοθι στο κακό θέατρο. Ούτε μετριέται (μόνον) με γεμάτα καθίσματα και (μπόλικα) ευρώ στο ταμείο. Στο κάτω-κάτω η παιδεία δεν αφορά μόνον όσους στέκονται πάνω στη σκηνή, αλλά κι εκείνους που βρίσκονται από κάτω, τους θεατές. Αυλαία και πάμε, λοιπόν. Ο Οκτώβριος είναι προ των πυλών και το τρίτο κουδούνι βιάζεται να χτυπήσει.

Μετάφραση: Γιάννης Αστερής

Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καραντζάς

Συνεργάτης στη δραματουργία: Θεοδώρα Καπράλου

Σκηνικά: Κλειώ Μπομπότη

Κοστούμια: Ιωάννα Τσάμη

Κίνηση: Τάσος Καραχάλιος

Μουσική: Ανρί Κεργκομάρ

Φωτισμοί: Αλέκος Αναστασίου

Ερμηνείες: Γιώργος Γάλλος, Νίκος Καραθάνος, Αινείας Τσαμάτης, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Θεοδώρα Τζήμου, Χρήστος Λούλης, Γιάννης Κλίνης, Πάνος Παπαδόπουλος, Παναγιώτης Εξαρχέας, Αλεξάνδρα Αϊδίνη, Ευδοξία Ανδρουλιδάκη, Eμιλυ Κολιανδρή, Ελίνα Ρίζου κ.ά.