Μπροστά στον θάνατο γδύνεται {LF}η ζωή

^«Ολα στον κόσμο έχουν να κάνουν με το σεξ εκτός από το ίδιο το σεξ. Το σεξ έχει να κάνει με την εξουσία». Παραφράζοντας τον Οσκαρ Γουάιλντ, θα λέγαμε ότι πάντα τα ανθρώπινα έχουν να κάνουν με τον θάνατο – δηλαδή με τον φόβο του – εκτός από τον ίδιο τον θάνατο. Μπροστά στον θάνατο σαν εμπρός σε καθρέφτη γδύνεται, φανερώνεται η ίδια η ζωή.

Συμβαίνει κάθε μέρα, κάθε ώρα. Σε θαλάμους νοσοκομείων, σε γραφεία τελετών, σε ανοίγματα διαθηκών και σε νεκρόδειπνα, όπου – ένεκα η συναισθηματική φόρτιση – ακούγονται σοφίες και ανοησίες, φράσεις που ξεχειλίζουν από τρυφερότητα ή σε παγώνουν με τη σκληράδα τους.

Το αντιλαμβανόμαστε καλύτερα κάθε που αποδημεί ένας συμπολίτης μας σημαντικός είτε απλώς διάσημος. Προβολείς πέφτουν στο γεγονός. Φακοί καταγράφουν και μεγεθύνουν κάθε λεπτομέρεια. Κι όλοι εμείς, το κοινό, ξένοι και οικείοι συνάμα με τον εκλιπόντα, ρουφάμε λαίμαργα ό,τι μας σερβίρουν οι καλοθελητές. Ο,τι κι αν ξετρυπώνουν τα λαγωνικά της (παρα)δημοσιογραφίας.

Πείτε πως το μοιραίο επήλθε λόγω ασθενείας. «Εχασε τη μάχη ο Χ.» θα αναγγείλουν τα Μέσα. «Γενναίος στάθηκε και αξιοπρεπής μέχρι την τελευταία του πνοή…». Υπάρχει – αναρωτιέμαι – κανείς που θα του καταλογιζόταν ότι στο κρεβάτι του νοσοκομείου κιότεψε, κλαψούρισε, προσευχήθηκε σε θεό ή σε δαίμονα να γίνει ο ίδιος καλά κι ας ψοφήσουν χίλια αρνιά; Το βραβείο του θάρρους απονέμεται, αβλεπί, σε όλους. Οι τόσο ανθρώπινες στιγμές δειλίας, συντριβής, πανικού αποσιωπούνται, για να μη θιγεί τάχα η μνήμη του νεκρού.

Υποτεθείσθω ότι κεραυνοβολήθηκε από έμφραγμα, ανεύρυσμα, εγκεφαλικό. Πριν καν κρυώσει η σορός του, ξεκινούν τα σχόλια. «Κάπνιζε όμως σαν το φουγάρο… Τα έτσουζε από το μεσημέρι… Παλιά έπαιρνε και ναρκωτικά, ο ίδιος το είχε δηλώσει…». Αμα δεν βρουν οι αυτόκλητοι ιατροδικαστές ανθυγιεινή συνήθεια να του φορτώσουν, πλέκονται άλλου τύπου σενάρια. «Τον πίκραναν… Κρυφός καημός τον έτρωγε και τον οδήγησε στον τάφο…». Αναζητούνται ένοχοι – η γυναίκα του, ο εργοδότης της, η κακούργα κοινωνία. «Με ένα παράπονο έφυγε ο Χ.» αποκαλύπτουν δακρύβρεχτα δημοσιεύματα.

Δυστύχημα; Τζακ ποτ για τους μαστροπούς του θανάτου. Διαγκωνίζονται ποιος θα πρωτοδημοσιεύσει φωτογραφίες με σμπαραλιασμένες λαμαρίνες, ποιος θα κοινοποιήσει την πιο μακάβρια λεπτομέρεια, ποιος θα αμολήσει το εξωφρενικότερο υπονοούμενο – «τους είχε μπει στη μύτη… είχε ενοχλήσει συμφέροντα…» Πριν από λίγα χρόνια, μια κινούμενη ντροπή του ρεπορτάζ είχε φορέσει άσπρη μπλούζα και είχε τρυπώσει στο νεκροτομείο για να τραβήξει αποκλειστικά στιγμιότυπα. Το πήραν ευτυχώς χαμπάρι οι συγγενείς, τον έκαναν ασήκωτο στο ξύλο.

Η εκφορά του διάσημου καλύπτεται σαν κοσμικό γεγονός. Κάμερες στήνονται στην πύλη του νεκροταφείου και απαθανατίζουν – τρόπος του λέγειν – τους ομοτέχνους, ομοϊδεάτες, συναγωνιστές, οι οποίοι συρρέουν με μαύρα ρούχα, μαύρα γυαλιά, μαύρα βαμμένα μαλλιά. Εάν γνωρίζεις ό,τι δεν γράφεται, παρατηρείς πως όσοι οδύρονται πιο κραυγαλέα είναι – κατά κανόνα – εκείνοι με τους οποίους ο μακαρίτης είχε τις αθλιότερες σχέσεις. Οι ορκισμένοι εν ζωή εχθροί του. Εκφώνησε πρόπερσι τον επικήδειο ενός αληθινά σπουδαίου ανθρώπου η μετριότης που επί δεκαετίες τού έβαζε τρικλοποδιές. «Τολμάει και μιλάει αυτός;» εξανέστην. «Πώς τον ανέχεται η οικογένεια; Γιατί δεν τον πετάει έξω;». «Θα γίνει σκάνδαλο… Θα αμαυρωθεί χειρότερα η τελετή…» μού επεσήμανε μια φίλη.

Εάν πρόκειται για δημιουργό, ένα φάντασμα πλανάται πάνω από το κιβούρι του. Το άγνωστο έργο του. Η εποχή που οι συγγραφείς και οι μουσικοί στοίβαζαν χειρόγραφα στα συρτάρια έχει, καλώς ή κακώς, παρέλθει. Στις μέρες μας δεν βρίσκεις συνήθως παρά σκαριφήματα, καμιά ημιτελή – το περισσότερο – νουβέλα, η οποία δεν προσθέτει ιδιαίτερα σε ό,τι ήδη θαυμάζουμε.

Και τι με αυτό; Η φήμη του χαμένου αριστουργήματος είναι εξόχως γαργαλιστική. «Πεντακόσια τραγούδια είχε συνθέσει στη φυλακή ο Ακης Πάνου… Οκτώ μυθιστορήματα σούφρωσε ο δολοφόνος του Ταχτσή από το σπίτι του…». Με εξαίρεση τα αδημοσίευτα του Καβάφη, τα ημερολόγια του Σεφέρη, το «10» του Καραγάτση και τον «Μεγάλο Ανατολικό» του Εμπειρίκου, που οι ίδιοι τα είχαν αφήσει σε άψογη τάξη, έναν και μόνο ξέρω ογκόλιθο να ‘χει ανακαλυφθεί post mortem στην Ελλάδα τα τελευταία εκατό και πλέον χρόνια: τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη. Πλήθος, αντίθετα, οι μπαγκατέλες ή τα αυστηρά προσωπικά σημειώματα που εκδόθηκαν κι εξέθεσαν αποθανόντες προς όφελος των κληρονόμων τους, προς τέρψιν των τυμβωρύχων. «Μαζί του να τα πάρει;» θα ρωτήσετε. Μαζί του να τα πάρει! Μακάρι όλα τα άπλυτά μας να σκορπίζονταν σαν τις στάχτες μας.

«Υπάρχει γεγονός πιο αδιάφορο για εμάς από τον θάνατό μας;» έλεγε ο Επίκουρος. «Οσο είμαστε εδώ, εκείνος λείπει. Οταν φτάνει, εμείς ήδη απουσιάζουμε». Πράγματι, ο θάνατός μας δεν μας αφορά. Στους άλλους ρίχνει φως και σκιά. Κι αποκαλύπτει χαρακτήρες κι αναστήματα.