Αποπληρωμή δανείων του ΔΝΤ: Πολύς καπνός, μικρή φωτιά;

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ) και η Διεθνής Τράπεζα δημιουργήθηκαν αμέσως μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, με κύριο σκοπό να βοηθήσουν στην ανάκαμψη και μακροοικονομική σταθερότητα των κατεστραμμένων ευρωπαϊκών οικονομιών. Πολύ σύντομα και μετά τη θεαματική ανάκαμψη της Ευρώπης, οι δραστηριότητές τους στράφηκαν κυρίως στις αναπτυσσόμενες χώρες, χωρίς όμως να λείπουν και συμφωνίες στήριξης αναπτυγμένων χωρών σε κρίση (με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα τον δανεισμό της Μεγάλης Βρετανίας από το ΔΝΤ το 1976).

Στόχος του ΔΝΤ είναι η σταθερότητα του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος. Ενεργεί σαν «δανειστής έσχατης λύσης» σε κυβερνήσεις που έχουν αποκοπεί από τις αγορές κεφαλαίου, αφού πρώτα οι τελευταίες υιοθετήσουν προγράμματα πολιτικής που να οδηγούν στην αποκατάσταση εσωτερικών και εξωτερικών οικονομικών ανισορροπιών.  Αντίθετα από τη δημοφιλή στη χώρα μας αντίληψη ότι «το ΔΝΤ πάει σε αυτές τις χώρες», το ΔΝΤ δεν «πάει» πουθενά.  Οι υπερχρεωμένες χώρες πηγαίνουν στο ΔΝΤ, συνήθως γονυπετείς, για να αποφύγουν τις συνέπειες μιας άτακτης χρεοκοπίας.

Το κόστος των δανείων που παρέχει το ΔΝΤ προς τις χώρες που έρχονται σε συμφωνία μαζί του είναι «κλιμακωτό», ενώ υπάρχει και ανώτατο όριο δανεισμού, ξεχωριστό για κάθε χώρα, που είναι συνάρτηση της συμμετοχής της χώρας στο κεφάλαιο του ίδιου του ΔΝΤ. Για χαμηλά ποσά δανείων το επιτόκιο είναι χαμηλό, αλλά αυξάνει καθώς αυξάνει και το επίπεδο δανεισμού της χώρας από το Ταμείο. Βεβαίως, ακόμα και τα υψηλότερα από αυτά τα επιτόκια είναι συνήθως πολύ χαμηλότερα από αυτά με τα οποία μπορεί να δανεισθεί η χώρα στις διεθνείς αγορές κεφαλαίου. Η μεγίστη διάρκεια αυτών των δανείων είναι τα πέντε έτη (σε πολύ ειδικές περιπτώσεις μπορεί να επεκταθεί), αλλά υπάρχει δυνατότητα αναχρηματοδότησης της χώρας αν εφαρμόζει συνεπώς πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής αλλά δεν έχει αποκτήσει ακόμα πρόσβαση στις διεθνείς κεφαλαιαγορές.

Το συνολικό ποσό των δανείων του ΔΝΤ προς την Ελλάδα στη διάρκεια των Μνημονίων (μόνο στο πρώτο και στο δεύτερο Μνημόνιο) ήταν λίγο κάτω από τα 32 δισ. ευρώ. Τμήμα αυτών των δανείων, ουσιαστικά, χρησιμοποιήθηκε για την αποπληρωμή δανείων του ίδιου του ΔΝΤ. Το ποσό αυτό είναι πολλαπλάσιο του ποσού που θα εδικαιούτο η Ελλάδα υπό κανονικές συνθήκες, ενώ και η διάρκεια των δανείων είναι πολύ υψηλότερη από αυτή ενός συνήθους δανείου του Ταμείου. Για να γίνουν αυτές οι εξαιρέσεις, το ΔΝΤ θεώρησε ότι ενδεχόμενη ελληνική χρεοκοπία θα αποτελούσε συστημικό κίνδυνο για την παγκόσμια οικονομία (κυρίως μέσω των αλυσιδωτών επιδράσεων στις άλλες χώρες της ευρωζώνης).

Το μεγαλύτερο μέρος των δανείων του ΔΝΤ προς την Ελλάδα έχουν ήδη αποπληρωθεί. Απομένουν λιγότερα από 9 δισ. για αποπληρωμή έως το 2024. Μέρος των δανείων που έχουν απομείνει έχει επιτόκιο άνω του 5%. Το επιτόκιο αυτό ήταν πολύ χαμηλότερο από την απόδοση του ελληνικού δεκαετούς ομολόγου όταν είχαν συναφθεί οι αντίστοιχες δανειακές συμφωνίες. Ομως, εν τω μεταξύ, οι αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων έχουν μειωθεί θεαματικά (κάτω από 1% για αντίστοιχες περιόδους αποπληρωμής).

Επομένως, είναι λογικό η ελληνική πλευρά να επιθυμεί πρόωρη αποπληρωμή τουλάχιστον του μέρους των δανείων με το υψηλότερο επιτόκιο. Για την έγκαιρη αποπληρωμή αυτών των δανείων απαιτείται έγκριση του Eurogroup, διότι τα δάνεια του ΔΝΤ είναι pari passu με τα δάνεια που έχουμε λάβει από τον EFSF και τον ESM – δηλαδή οι εταίροι μας σε περίπτωση πρόωρης αποπληρωμής δανείων του ΔΝΤ έχουν δικαίωμα να ζητήσουν και αυτοί έγκαιρη αποπληρωμή των δανείων τους, κάτι που είναι εντελώς ανέφικτο.

Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ είχε δηλώσει ότι επεδίωκε την πρόωρη αποπληρωμή των ακριβότερων δανείων του ΔΝΤ, αλλά δεν είχε κάνει σχετική αίτηση προς το Eurogroup για αποποίηση του δικαιώματος pari passu του EFSF/ESM. Επισήμως προβλήθηκε η δικαιολογία ότι «δεν προλάβαμε», αλλά η αλήθεια μάλλον βρίσκεται στο ότι μετά τις μονομερείς προεκλογικές παροχές και εξαγγελίες για μείωση του στόχου  του πρωτογενούς πλεονάσματος από τον κ. Τσίπρα λίγο πριν από τις ευρωεκλογές υπήρχε σοβαρός κίνδυνος αρνητικής απάντησης από τους εταίρους μας, με προφανείς συνέπειες για το «αφήγημα» της τότε κυβέρνησης.

Η νέα κυβέρνηση σχεδιάζει να θέσει επισήμως το αίτημα στο επόμενο Eurogroup (δεν έχει πραγματοποιηθεί όταν γράφονται αυτές οι γραμμές). Το αίτημα θα αφορά την πρόωρη αποπληρωμή δανείων ύψους περίπου 3 δισ.  Το δημοσιονομικό όφελος από την ανταλλαγή αυτών των δανείων με ομόλογα αντίστοιχης ωρίμασης υπολογίζεται ότι θα είναι περίπου 75 εκατομμύρια για την επόμενη χρονιά αλλά χαμηλότερο για τα επόμενα χρόνια. Σίγουρα τα ποσά αυτά είναι σημαντικά αλλά όχι συνταρακτικά. Ομως, η κίνηση αυτή σηματοδοτεί σταδιακή ανάκτηση της αυτοπεποίθησής μας και αναμένεται να έχει έμμεσες θετικές επιδράσεις στην πιστοληπτική ικανότητα της χώρας μας.

Πρέπει να επισημανθεί ότι ακόμα και αν γίνει η παραπάνω πρόωρη αποπληρωμή, τα επιτόκια των υπολοίπων δανείων του ΔΝΤ είναι επίσης υψηλότερα από τις αποδόσεις των ελληνικών ομολόγων αντίστοιχης διάρκειας. Γιατί η Ελλάδα δεν ζητά πρόωρη αποπληρωμή και αυτών των δανείων;  Πιθανότατα αυτό οφείλεται στο ότι όταν ο δανεισμός του ΔΝΤ μειώνεται κάτω από ένα επίπεδο, παύει και η αυξημένη εποπτεία του οργανισμού προς τη χώρα. Κάτι τέτοιο δύσκολα θα γινόταν αποδεκτό σε αυτή τη φάση από ορισμένα κοινοβούλια δανειστών μας. Οπότε, ορθώς η ελληνική κυβέρνηση επιλέγει μία σταδιακή προσέγγιση στο ζήτημα.

Ο Πάνος Τσακλόγλου είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών