Αναζητώντας {LF}την αξιοπρέπεια της εργασίας

Σύνθημα από τα πιο ιστορικά του εργατικού κινήματος, η αξιοπρέπεια της εργασίας δεν αφορούσε ποτέ μόνο τους μισθούς, αλλά τη συνολική αναγνώριση της μισθωτής εργασίας, του κοινωνικού ρόλου της, της ανάγκης να συνδυάζεται με αυξημένα δικαιώματα των εργαζομένων. Ας μην ξεχνάμε ότι για δεκαετίες το «κοινωνικό ζήτημα» αφορούσε ακριβώς τη θέση της μισθωτής εργασίας και τις διεκδικήσεις της. Από την επέκταση του εκλογικού δικαιώματος μέχρι τη Ρωσική Επανάσταση (που διεκδίκησε να είναι και εργατική επανάσταση) και από τις προπολεμικές απεργίες στις ΗΠΑ που πίεσαν για ένα New Deal υπέρ της εργασίας μέχρι το μακρύ εργατικό 1968, τα κινήματα των εργαζομένων μπόρεσαν να επιβάλουν πλευρές των αιτημάτων τους σε πείσμα της δομικής αντιπάθειας του φιλελευθερισμού προς την οργανωμένη έκφραση υποτελών συμφερόντων.

Σε εκείνη την ιστορική διαδρομή η πλήρης απασχόληση, η σταθερή εργασία, η αξιοπρεπής αμοιβή, η πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες, η κατοχύρωση της συνδικαλιστικής δράσης θεωρήθηκαν αυτονόητες συνθήκες. Ωστόσο, από ένα σημείο και μετά άρχισε η αντίστροφη πορεία. Η εργασία βρέθηκε στο στόχαστρο και τα δικαιώματα δαιμονοποιήθηκαν ως αιτία της οικονομικής κρίσης. Ακόμη και η πλήρης απασχόληση σχετικοποιήθηκε, εφόσον συσχετίστηκε με τον πληθωρισμό και πλέον ισχύει η επιδίωξη του ΝAIRU, του αρκτικόλεκτου για το ποσοστό ανεργίας που δεν αυξάνει τον πληθωρισμό.

Εκτοτε η βασική επιχειρηματολογία παραμένει ίδια. Η δημιουργία θέσεων εργασίας αφορά πρωτίστως τις επιλογές του επιχειρηματικού τομέα που θα δημιουργήσει θέσεις εργασίας, υπό την προϋπόθεση ότι αυτές θα αναλογούν σε μια βέλτιστη συνθήκη κόστους. Οποιαδήποτε ρύθμιση της αγοράς εργασίας, είτε ως προς την εργασιακή σχέση είτε ως προς το ύψος των αποδοχών, περιορίζει την ελευθερία δράσης του επιχειρηματικού τομέα και δεν δημιουργεί θέσεις εργασίας. Η διαπραγμάτευση δεν μπορεί παρά να είναι ατομική και τελικά να διαμορφώνεται με όρους προσφοράς και ζήτησης. Παρότι πλήρως αυτή η κατεύθυνση δεν εφαρμόστηκε ποτέ, εντούτοις όρισε μια εργοδοτική lingua franca και μια ιδιότυπη vulgata της σύγχρονης οικονομικής σκέψης που επανέρχεται διαρκώς σε προτάσεις πολιτικής, με αποτέλεσμα η απορρύθμιση της αγοράς εργασίας να αρχίσει να θεωρείται αυτονόητη.

Μικρή σημασία έχει ότι οι ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης ήταν μάλλον πολύ πιο έντονοι σε περιόδους αυξημένης ρύθμισης της εργασίας και συγκριτικά περισσότερων δικαιωμάτων των εργαζομένων, ότι μεγάλο μέρος της αυξημένης κερδοφορίας λόγω μείωσης του κόστους εργασίας κυρίως χρησιμοποιήθηκε ως μέσο μόχλευσης στις χρηματοπιστωτικές αγορές και ότι το αποτέλεσμα των πολιτικών απορρύθμισης ήταν να αυξηθεί σε όλο τον αναπτυγμένο κόσμο η κοινωνική ανισότητα και να μειωθεί σημαντικά το μερίδιο του κοινωνικού πλούτου που καταλήγει στην εργασία.

Και όλα αυτά την ίδια ώρα που σε πείσμα των διακηρύξεων περί «λαϊκού καπιταλισμού», η εξαρτημένη μισθωτή εργασία επεκτάθηκε, σε τυπικές και άτυπες μορφές, σε παγκόσμια κλίμακα, αποτελώντας τη συντριπτική πλειοψηφία των αναπτυγμένων χωρών, μια πλειοψηφία που βλέπει την απόσταση από το προνομιούχο 1% να μεγαλώνει.

Οριακή μορφή της απορρυθμισμένης εργασίας η συνθήκη της εργασίας χωρίς κανέναν όρο ή εγγύηση. Από τα διαβόητα zero-hours contracts, δηλαδή τις συμβάσεις που δεν εγγυώνται εργασία αλλά την πιθανότητα να εργαστείς για άλλοτε άλλες ώρες, μέχρι την επέκταση των ατομικών εργαζομένων σε πλατφόρμες διανομής όπως η Deliveroo, τα παραδείγματα της απόλυτα επισφαλούς εργασίας πολλαπλασιάζονται. Μαζί και οι ατομικές ιστορίες ανθρώπων που κυριολεκτικά ζουν για να δουλεύουν προσπαθώντας να σωρεύσουν όσο το δυνατόν περισσότερες ώρες εργασίας.

Η παραγωγή χωρίς εργασία αποτέλεσε πάντοτε φαντασίωση και ποτέ πραγματικότητα. Αυτό που παρατηρούμε είναι η εκρηκτική αντίφαση ανάμεσα στην κατακόρυφη εκτίναξη της παραγωγικότητας και την πραγματική υποχώρηση των όρων εργασίας και αμοιβής. Η επέκταση χώρων έντασης εργασίας όπως οι υπηρεσίες σημαίνει ότι η εργασία ολοένα και περισσότερο αντιμετωπίζεται ως καθαρό κόστος και όχι ως παραγωγικός συντελεστής. Σε αυτό το φόντο οι συλλογικές συμβάσεις, οι ρυθμίσεις, τα σταθερά ωράρια, οι κατοχυρωμένες αργίες αντιμετωπίζονται ως «εμπόδια στην ανάπτυξη».

Σε πείσμα μιας διάχυτης αντίληψης ότι η διάχυση της εργασίας, ο κατακερματισμός, οι εξαιρετικά εκτεταμένες πρακτικές επιτήρησης που επιφέρει η ψηφιακή ολοκλήρωση των παραγωγικών διαδικασιών, η ρευστοποίηση των όρων και σχέσεων εργασίας, θα φέρουν και το τέλος των εργατικών διεκδικήσεων, μορφές αντίστασης και διεκδίκησης διαρκώς εμφανίζονται διεθνώς, έστω και εάν θυμίζουν μια επιστροφή στα στοιχειώδη του εργατικού κινήματος: καμπάνιες για την κατοχύρωση και αύξηση κατώτατων μισθών, κινητοποιήσεις για ρύθμιση εργασιακών χώρων, αγώνες για να γίνουν ορατές ως συλλογικά υποκείμενα οι νέες κατηγορίες εργαζομένων.