Κλόουν {LF}στο δωμάτιο{CR}

Αβάνα, Απρίλιος 2001. Σαράντα χρόνια από την απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων. Για πρώτη φορά ένα συμπόσιο συγκεντρώνει ακαδημαϊκούς και πρωταγωνιστές της κρίσης από τις δύο πλευρές.

Μεταξύ τους, ο Αρθουρ Σλέσινγκερ. Με διπλή ιδιότητα. Κορυφαίος ιστορικός μεν αλλά και στενός συνεργάτης του προέδρου Κένεντι το 1961, όταν επιχειρήθηκε η (οργανωμένη από τις ΗΠΑ) εισβολή στην Κούβα.

Ξαφνικά στο συμπόσιο εμφανίζεται απροειδοποίητα ο ίδιος ο Φιντέλ Κάστρο. Παίρνει τον λόγο και μονολογεί για πολλή ώρα, ασταμάτητα και χωρίς ιδιαίτερο ειρμό.

Ο Σλέσινγκερ ακούει υπομονετικά. Αργότερα θα σχολιάσει στο ημερολόγιό του το περιστατικό με μια φράση του Ραλφ Γουόλντο Εμερσον. «Ενας ήρωας αν δεν πεθάνει νωρίς, καταντάει συνήθως ένας γεροξούρας».

Μερικές διευκρινίσεις. Δεν είμαι κινηματογραφικός κριτικός κι ούτε φιλοδοξώ να γίνω. Δεν κρίνω τη σκηνοθετική αξία του Κώστα Γαβρά, υπάρχουν άλλοι αρμοδιότεροι εμού.

Επιπροσθέτως δεν έχω κανένα πρόβλημα με τις ιδέες ή τις πολιτικές απόψεις του Γαβρά, δικαίωμά του.

Εχω όμως πρόβλημα με μια ταινία που λέει ψέματα.

Το πρόβλημα γίνεται ενοχλητικό όταν τα ψέματα αφορούν μια πρόσφατη εθνική τραγωδία.

Και καταντάει εξοργιστικό όταν η παραποίηση γεγονότων, η ωραιοποίηση πεπραγμένων και η απόκρυψη άλλων, αποτελεί το όχημα αυτο-δικαίωσης, αυτο-θαυμασμού κι αυτο-αθώωσης των αυτουργών της τραγωδίας.

Διότι το πρώτο εξάμηνο του 2015 είναι μια εθνική τραγωδία. Την οποία ο Γαβράς επέλεξε να μεταφέρει στην οθόνη μέσα από την αφήγηση ενός από τους βασικότερους πρωταγωνιστές της, του τότε υπουργού Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη.

Ο αγγλικός τίτλος του βιβλίου (και της ταινίας) είναι «Adults in the Room» -η ταινία το αποδίδει στα ελληνικά ως «Ενήλικοι στην αίθουσα», έως τώρα το λέγαμε «Ενήλικοι στο δωμάτιο». Κανένα πρόβλημα.

Η έκφραση αποδίδεται στην Κριστίν Λαγκάρντ και ειπώθηκε κατά τη διάρκεια της ταραχώδους εκείνης διαπραγμάτευσης. Εννοούσε ότι ο παριστάμενος στην αίθουσα Βαρουφάκης είναι καραγκιόζης αλλά μάλλον ο Βαρουφάκης δεν έπιασε το υπονοούμενο. Αντιθέτως, το υιοθέτησε.

Η επιλογή της συγκεκριμένης αφήγησης για να στηριχτεί η ταινία αποτελεί ασφαλώς άσκηση αναφαίρετου καλλιτεχνικού δικαίωματος του σκηνοθέτη. Ουδείς το αμφισβητεί.

Ταυτοχρόνως όμως αποτελεί ευθεία προσβολή της αλήθειας και των γεγονότων, των ανθρώπων που τα υπέστησαν ή εκείνων που αντιστάθηκαν στον κατήφορο, μιας χώρας που τα πλήρωσε ακριβά.

Το «πρόβλημα Γαβράς» δεν είναι λοιπόν μια καλή ή κακή ταινία, ούτε καν η αφήγηση ενός ψευδεπίγραφου αφηγήματος. Δεν είναι μια μυθοπλασία ή κάποια κινηματογραφική αλληγορία.

Είναι η πλήρης υιοθέτηση του αφηγήματος μέσα από εκείνον που το επινοεί και το χρησιμοποιεί για να δικαιώσει την πάρτη του.

Ο Γαβράς το διεκδικεί εντίμως λέγοντας για τον Βαρουφάκη πως όχι μόνο συνέπραξε στο σενάριο αλλά «μου έδωσε τις ομιλίες, τις σημειώσεις του, ηχογραφήσεις επίσης (…) Ωρες και ώρες ηχογραφήσεων» (Oneman. Gr, 3/9/2019).

Ηχογραφήσεις; Ωρες και ώρες; Πώς; Και ποιων; Το δωμάτιο προφανώς δεν είχε μόνο ενηλίκους, είχε και «κοριούς».

Ο Γαβράς μάλιστα εκφράζει τον αποτροπιασμό του επειδή οι «ηχογραφήσεις» που άκουσε αποδεικνύουν ότι «οι άνθρωποι αυτοί μιλούν μόνο για οικονομία και χρήματα και Τράπεζες». Δηλαδή τι περίμενε; Οτι στο Eurogroup θα μιλούν για το Champions League ή για τα «αγγελάκια» της  Victoria Secret;

Σε τέτοιες βάσεις, το αποτέλεσμα δεν είναι φυσικά «Ζ», ούτε «Ομολογία». Δεν έχει τίποτα το ακριβές, το αδιαμφισβήτητο ή το δεδομένο. Είναι «Ο Ταμτάκος στις Βρυξέλλες» σε σενάριο Ταμτάκου. Ενα φούμαρο. Ενα παραμύθι.

Δυστυχώς μάλιστα και σε αντίθεση με το «Ζ» ή την «Ομολογία», αυτό το παραμύθι δεν έχει στοιχειώδη πλοκή, ούτε καν δράκο.

Ακόμη κι η κεντρική ιδέα είναι μούφα. Κανένα «ευρωπαϊκό διευθυντήριο», καμία «οικονομική ολιγαρχία», ούτε φυσικά κάποιες «υπέρτερες δυνάμεις», δεν συνέτριψαν μια καλοκάγαθη αριστερή κυβέρνηση που διεκδικούσε το καλό του λαού της.

Στο τραπέζι είχαμε μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση απέναντι σε δεκαοκτώ δημοκρατικά εκλεγμένες κυβερνήσεις που με ελεύθερη επιλογή μοιράζονταν ένα κοινό νόμισμα, τίποτα άλλο.

Ούτε Αριστερά, ούτε Δεξιά, ούτε δημοκρατία, ούτε τίποτα.

Η ωμή πραγματικότητα αντιθέτως είναι ότι μια ομάδα ερασιτεχνών τυχοδιωκτών πήγε να ρίξει τη χώρα στα βράχια. Οτι προσπάθησε να στήσει μια πολιτική αρπαχτή για να πάρει την εξουσία κι αυτό φάνηκε ακόμη καλύτερα στη συνέχεια μετά την κωλοτούμπα του Ιουλίου.

Δυστυχώς όμως ο Γαβράς υιοθετεί την οπτική των τυχοδιωκτών τυλιγμένη σε αμπαλάζ και περγαμηνές αριστεροσύνης. Αν το βλέπεις από το Παρίσι, μπορεί να έχει πλάκα. Στην Αθήνα, σίγουρα όχι.

Είναι κρίμα διότι η ιστορία έχει τελικά πολιτικό συμπέρασμα.

Το συνοψίζει ένα παλιό γερμανικό απόφθεγμα. «Wahle einen Clown, erwarte einen Zirkus» – «όταν ψηφίζεις έναν κλόουν να περιμένεις ένα τσίρκο»…

Το 2015 ο ελληνικός λαός ψήφισε έναν κλόουν, λούστηκε ένα τσίρκο, αλλά κανείς δεν περίμενε ότι θα το κάνει ταινία ο Κώστας Γαβράς.