Ο Βαρουφάκης και τα μάρμαρα

Στα χρόνια της τρόικας, την επικαιρότητα όριζε το ταξιδιωτικό πρόγραμμα των στελεχών της. Κάθε τηλεφώνημα, κάθε τηλεδιάσκεψη έφερνε πυρετό στα πρωτοσέλιδα και στα δελτία ειδήσεων. Κάθε άφιξη στην Αθήνα, πανικό. Ενα τηλεοπτικό δελτίο ειδήσεων έβαλε κάποτε μια ευειδή weather girl να κυνηγά με το μικρόφωνο τον εκπρόσωπο του ΔΝΤ φωνάζοντας στους δρόμους «mister blue eyes»! Μια κυβέρνηση, σε αμηχανία, απαγόρευσε στα μέλη της τρόικας να δίνουν συνεντεύξεις. Και μια άλλη κυβέρνηση ξόδεψε χρόνο και πολιτικό κεφάλαιο για να επιτύχει τον άθλο να αντικατασταθεί η κακόφημη λέξη «τρόικα» με την αποστειρωμένη λέξη «θεσμοί». Και να αλλάξει ο τόπος των μαρτυρικών συναντήσεων των υπουργών με τους τροϊκανούς. Οχι πια στα υπουργεία, στο Χίλτον. Κι έπειτα όχι στην Αθήνα, μα στις Βρυξέλλες, στο Παρίσι, στη Χαβάη…

Θυμάμαι την έκπληξή μου όταν, μιλώντας με έναν υπουργό της πορτογαλικής κυβέρνησης, τον άκουσα να μου λέει ότι πρέπει να συντομεύσουμε τη συνέντευξη γιατί έχει συνάντηση σε λίγο με την τρόικα. Η είδηση της παρουσίας της στη Λισαβόνα δεν ήταν ούτε μονόστηλο στις εφημερίδες και κανένα τηλεοπτικό δελτίο δεν είχε θεωρήσει αξιόλογη είδηση τις συναντήσεις της με τους υπουργούς. Επί τρία χρόνια, η τρόικα πηγαινοερχόταν στην Πορτογαλία σχεδόν απαρατήρητη από τα μέσα ενημέρωσης. Στην Ιρλανδία, την άλλη ομοιοπαθή μνημονιακή χώρα, τα πράγματα ήταν ακόμη χειρότερα. Οχι μόνον δεν έγινε ποτέ είδηση η άφιξη ή η αναχώρησή τους, όχι μόνον δεν δοξάστηκε κανένας υπουργός γιατί σε κάποια συνάντηση τους «έτριξε τα δόντια», αλλά ο εκεί εκπρόσωπος του ΔΝΤ – ένας συμπαθής και γλυκομίλητος Ινδός, καμία σχέση με τον δικό μας αγενή κακό δαίμονα – έγινε όχι μόνον διάσημος από τη συχνή παρουσία του στα τηλεοπτικά πάνελ αλλά και πολύ δημοφιλής. Τόσο, ώστε το πρώτο μνημονιακό καλοκαίρι μια εταιρεία παγωτών να δώσει το όνομά του σε ένα νέο τύπο παγωτού σοκολάτα.

Ο,τι σ’ έμας ήταν μέγα δράμα, σ’ εκείνους ήταν ρουτίνα. Προφανώς έχει τη σημασία του το γεγονός ότι η ελληνική περίπτωση ήταν απείρως δυσκολότερη. Οτι οι άλλοι, όταν τους βρήκε το κακό, κατέφυγαν απλώς σε έναν μηχανισμό δανεισμού που υπήρχε ήδη, ενώ εμείς έπρεπε να ζήσουμε τις ωδίνες και την ταπείνωση της απρόθυμης γέννησής του. Εχει τη σημασία του, επίσης, το γεγονός ότι το ελληνικό πρόγραμμα ήταν πολύ βαρύτερο και οι οικονομικές και κοινωνικές του επιπτώσεις πολύ πιο οδυνηρές. Το υπαινίχθηκε πρόσφατα, ξανά, και η Κριστίν Λαγκάρντ, σε μία ακόμη στιγμή ντροπαλής αυτοκριτικής, ενώπιον του Ευρωκοινοβουλίου.

Αλλά αυτή δεν είναι ολόκληρη η εξήγηση. Μεγαλύτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στη Λισαβόνα και το Δουβλίνο καμιά πολιτική δύναμη δεν αμφισβήτησε το πραγματικό γεγονός της χρεοκοπίας και οι βασικές, οι «συστημικές» πολιτικές δυνάμεις, ακόμη κι αν είχαν πολλές αντιρρήσεις με το μνημονιακό πρόγραμμα, δεσμεύτηκαν εξ αρχής στην από κοινού, συναινετική διαχείρισή του. Κι ακόμη μεγαλύτερη σημασία έχει το γεγονός ότι στη συλλογική φαντασία των Ιρλανδών και των Πορτογάλων, το Μνημόνιο μπορεί να ήταν κάτι δυσάρεστο, επώδυνο ή άδικο, αλλά δεν εξελήφθη ποτέ ως εισβολή και ξένη κατοχή, απέναντι στην οποία απαιτείται εθνική αντίσταση. Αναρωτιέμαι μόνον πώς θα αντιδρούσαν οι Ιρλανδοί αν η τρόικα είχε έδρα το Λονδίνο και τα στελέχη της ήταν ξινοί υπήκοοι της βασίλισσας…

Εχει πολλές φορές και από πολλούς σημειωθεί πως το δράμα της χρεοκοπίας της η Ελλάδα το διάβασε «με τα γράμματα που ήξερε». Ως επιβεβαίωση του εθνικού μοτίβου της μικρής, έντιμης χώρας που οι μεγάλες δυνάμεις επιβουλεύονται και πάντα αδικούν. Της χώρας που δοξάζεται όταν αντιστέκεται, κι ας ηττάται. Οχι όταν κερδίζει, επειδή οι ηγεσίες της εκμεταλλεύονται σωστά τη γεωπολιτική της θέση. Κι έχει, επίσης, πολλές φορές και από πολλούς σημειωθεί ότι το εθνικό μας DNA είναι σαν να επιβάλλει στους πολιτικούς, ως πολιτικά ωφέλιμη στάση, την υπερήφανη διαπραγμάτευση του ανέφικτου, την αδιαπραγματάτευτη και βροντερή διεκδίκηση του δίκιου, παρά τη μεθοδική και αποτελεσματική διεκδίκηση ενός εφικτού στόχου.

Κι έτσι, για παράδειγμα, μπορεί να ξέρουμε ότι εκείνη η θρυλική διαπραγμάτευση του 2015 είχε βαρύ κόστος, μπορεί να υποψιαζόμαστε ότι καθοδηγήθηκε από τις ανάγκες μιας κυνικής, εσωτερικής πολιτικής μάχης για ηγεμονία μάλλον παρά από την αυταπάτη, έστω, της εξυπηρέτησης του εθνικού συμφέροντος, αλλά είμαστε ακόμη παράξενα επιεικείς με τους πρωταγωνιστές της. Και στην κάλπη και στο πανί του σινεμά. Επειδή, για πολλούς από εμάς, ακόμη και η κωλοτούμπα συγχωρείται αφού «είχε κάνει ό,τι μπορούσε». Και η οικονομική ζημιά μοιάζει ελαφρύτερη, αν ήταν το τίμημα της αντίστασης.

Στο ίδιο πνεύμα, η τρέχουσα κριτική στον Μητσοτάκη δεν γίνεται με κριτήριο αν η τακτική του έχει πιθανότητες ή όχι να επιτύχει τη μείωση των διαβόητων προωτογενών πλεονασμάτων. Αλλά αν το «έθεσε» στην πρώτη του συνάντηση με τη Μέρκελ, αν το διεκδίκησε – κι ας του έλεγαν όχι. Αλλά και η πρόσφατη συζήτηση για τα μάρμαρα, που κακώς, άκαιρα και ανώφελα ξεκίνησε, του ίδιου πνεύματος τον απόηχο φέρει. Σαν να είναι σημαντικότερο να κρατηθεί αμόλυντο το ηθικό και το δίκαιο της διεκδίκησής τους, κι ας μείνουν τα μάρμαρα για πάντα στο Βρετανικό Μουσείο, παρά να αναζητηθεί, όπως για παράδειγμα ο Ευάγγελος Βενιζέλος είχε δοκιμάσει, με μια πρόταση ανταλλαγής, ένας τρόπος να γυρίσουν πίσω.