Οι θεσμοί πέρα από τα πρόσωπα

Είναι τα πρόσωπα που διαμορφώνουν τους θεσμούς ή οι κοινωνικές συνθήκες που διαμορφώνουν τα πρόσωπα; Χαμένοι στα διλήμματα του ιστορικού υλισμού ξεχάσαμε με τα χρόνια την αξία της διαχείρισης (και) στους κορυφαίους πολιτισμικούς οργανισμούς της χώρας. Η πρόσφατη επικαιρότητα έδωσε, χωρίς αμφιβολία, ένα καταρχάς θετικό μήνυμα για φυγή προς τα εμπρός με την επιλογή του Δημήτρη Λιγνάδη στο Εθνικό Θέατρο και της Κατερίνας Ευαγγελάτου στο Φεστιβάλ Αθηνών. Πρόσωπα που προέρχονται από διαφορετικές γενιές, συνδυάζουν τον καλλιτεχνικό δυναμισμό με την αποδοχή της κοινότητάς τους. Αλλά και η επιλογή τεσσάρων ειδικών γραμματέων για το διοικητικό συμβούλιο του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων και Απαλλοτριώσεων έδωσε το δικό της μήνυμα: την «αυτοχρηματοδότηση του πολιτισμού», η οποία εξειδικεύεται στην καθολική εφαρμογή του ηλεκτρονικού εισιτηρίου, στις ψηφιακές εφαρμογές και στον τόκο που μπορεί να εισπράξει κανείς από το περίφημο rebranding της χώρας.

Οπως συμβαίνει σε αντίστοιχες περιπτώσεις, προβάλλουμε ήδη στα πρόσωπα προσδοκίες και αξιώσεις πιθανότατα μεγαλύτερες απ’ όσες πρέπει να κουβαλήσουν στους ώμους τους. Κι αυτό συνιστά μέρος ενός νεοελληνικού αυτοματισμού: ο διευθυντής οφείλει να είναι καλλιτέχνης, μάνατζερ, εργοδότης, διαμεσολαβητής, μεσσίας. Αν μάλιστα κάνει ο ίδιος καταχρηστική ερμηνεία της θέσης του, τα φαινόμενα παραγοντισμού, «αυλής» και προσωπολατρίας πολλαπλασιάζονται. Οταν, λοιπόν, η δημόσια συζήτηση για το μέλλον των εποπτευόμενων φορέων περιορίζεται στους επικεφαλής και το «όραμά» τους, μπορεί να βλέπουμε τη βυσσινιά, αλλά χάνουμε τον βυσσινόκηπο.

Για τους παροικούντες την καλλιτεχνική κοινότητα το αίτημα φαίνεται να είναι άλλο και συμβαδίζει με την «επιστροφή στην κανονικότητα», την οποία επικαλούμαστε εσχάτως για να ξορκίσουμε τα ελλείμματα του πρόσφατου παρελθόντος μας. Το αίτημα, λοιπόν, είναι η οργάνωση και ανανέωση των φορέων, η διεκδίκηση της εξωστρέφειάς τους, η σχέση κόστους και οφέλους (γιατί όχι;) στην παραγωγή πολιτισμικού προϊόντος. Με άλλα λόγια, οι θεσμοί πέρα από τα πρόσωπα.

ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ. Δεν είναι τυχαίο ότι στην ανακοίνωση του υπουργείου Πολιτισμού ειδικά για το Φεστιβάλ Αθηνών γινόταν αναφορά στο χρονίζον ζήτημα του εσωτερικού κανονισμού λειτουργίας: «Στόχος είναι… σε συνεργασία με την καλλιτεχνική διευθύντρια και με το νέο διοικητικό συμβούλιο του Οργανισμού, το οποίο θα οριστεί άμεσα, να καταρτιστεί και να οριστικοποιηθεί εντός του έτους ένας σύγχρονος εσωτερικός κανονισμός λειτουργίας, ο οποίος θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες ενός φεστιβάλ διεθνούς εμβέλειας και μεγάλης καλλιτεχνικής βαρύτητας…». Για να μείνουμε σε μία μόνο ενδεικτική «ασθένεια» από αυτές που επιχειρεί να θεραπεύσει το υπουργείο, αρκεί να θυμίσουμε ότι χωρίς τον κανονισμό (τον «οργανισμό» της υπηρεσιακής ιδιολέκτου) το Φεστιβάλ δεν μπορεί να προσλάβει άτομα με οργανωμένες προκηρύξεις (ΑΣΕΠ) και περιγραφή θέσης, ώστε να πετύχει μακροπρόθεσμα την πολυπόθητη εργασιακή ασφάλεια. Για τον λόγο αυτό φτάνει μέχρι τις μέρες μας ο απόηχος για «επιρροές», προσωπικές διασυνδέσεις και προσλήψεις από την πίσω βουλευτική πόρτα. Στην περίπτωση των ταξιθετών, για παράδειγμα, το μόνιμο αντεπιχείρημα που ακουγόταν εντός των φεστιβαλικών διαδρόμων ήταν ότι η διαδικασία μέσω ΑΣΕΠ καθυστερεί – οπότε γιατί να μην καταφύγει κανείς σε μια ad hoc επιτροπή, η οποία θα επέλεγε τους υπό προθεσμία εργαζομένους; Κι όμως, ο αριθμός των θέσεων ήταν γνωστός για τις ανάγκες της θερινής περιόδου. Αν το Φεστιβάλ λειτουργούσε με κλασικές διοικητικές δομές, θα μπορούσε να ακολουθήσει εγκαίρως την ειδική διαδικασία που προβλέπεται μέσω ΑΣΕΠ.

Αλλά και στην περίπτωση του ΤΑΠ, η παθογένεια υπερβαίνει τα πρόσωπα. Η έλλειψη μηχανογράφησης παραμένει ζήτημα για το οποίο αναζητά λύση η υπουργός Λίνα Μενδώνη, η οποία το αντιμετώπιζε ήδη από την εποχή που υπήρξε γενική γραμματέας. Η υπουργική ανακοίνωση στις 30 Ιουλίου είναι δυσανάλογα εύγλωττη για θεσμικό κείμενο: «Υπάρχει σημαντικό πρόβλημα στη μηχανογράφηση του ΤΑΠΑ, με αποτέλεσμα να καθίσταται αδύνατη η έκδοση της μισθοδοσίας των υπαλλήλων του. Συγκεκριμένα, έχουν “καεί” οι σκληροί δίσκοι. Η απερχόμενη διοίκηση δεν επιλήφθηκε εγκαίρως του προβλήματος». Κάπως έτσι, το ΤΑΠ, από τη στελέχωση του οποίου λείπουν βασικές ειδικότητες, καθιερώθηκε στη συνείδηση των εμπλεκομένων ως «χρυσωρυχείο σε αδράνεια». Πώς να δείξει άλλωστε κανείς διάθεση να εργαστεί στο χρυσωρυχείο («ακόμη και οι καλύτεροι της αγοράς», σύμφωνα με παλιότερο ανώτερο στέλεχος του υπουργείου), όταν έφευγε υποχρεωτικά στο 8μηνο, για να μην κατοχυρώσει δικαίωμα παραμονής;

Τα παραδείγματα απ’ όλους τους εποπτευόμενους φορείς λειτουργούν προς όφελος της δημοσιογραφικής καταγραφής, προσφέροντας ιστορίες καθημερινής τρέλας στις μικρογραφίες της δημόσιας διοίκησης. Εδώ ακριβώς εντοπίζεται το χρονίζον πρόβλημα: οι πολιτισμικοί φορείς διοικούνται από συμβούλια που έρχονται και παρέρχονται, τα οποία διαμορφώνονται με βάση τις σχέσεις προς τους καλλιτεχνικούς διευθυντές. Τα μέλη τους, εξάλλου, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν ανταποκρίνονται στην επάρκεια νομικής και οικονομικής τεχνογνωσίας που απαιτείται. Και πάλι δεν είναι τυχαίο ότι το υπουργείο έσπευσε να προαναγγείλει αλλαγές στα Δ.Σ. Εθνικού Θεάτρου και Φεστιβάλ Αθηνών, με σκοπό τη νέα λειτουργικότητα και εξωστρέφεια.

Το παρελθόν είναι μια άλλη χώρα. Ενα κομμάτι του, ωστόσο, καθρεφτίζεται ήδη στην αλλαγή παραδείγματος που θα επιχειρήσει το υπουργείο όσον αφορά την «τεχνολογία» λειτουργίας των θεσμών. Τη δεκαετία του Γιώργου Λούκου το Φεστιβάλ Αθηνών δεν έδωσε μόνο απτά καλλιτεχνικά αποτελέσματα μέσα από την απελευθέρωση δυνάμεων (όπου, παρεμπιπτόντως, συμμετείχαν οι Δ. Λιγνάδης και Κατερίνα Ευαγγελάτου). Εσπασε την «παράδοση» ελληνικά σχήματα να εμφανίζονται κάθε χρόνο στον ίδιο χώρο. Απομάκρυνε τους μεσάζοντες «κλείνοντας» απευθείας ξένους καλλιτέχνες διεθνούς εμβέλειας. Δημιούργησε νέους χώρους μέσα στην πόλη. Τα πρόσωπά του υπηρέτησαν τον θεσμό. Οχι το αντίθετο.