Από τη μόρφωση στην εκπαίδευση

Από τη μια πλευρά, στα ΜΜΕ γίνεται, ορθότατα, προβολή των αριστούχων. Από την άλλη γίνεται, λανθασμένα, υποτίμηση των ΑΕΙ λόγω της εισαγωγής σε αυτά και παιδιών με χαμηλή βαθμολογία. Από τη μια γίνεται καταγγελία των συστημάτων εκπαίδευσης γιατί οδηγούν στην παπαγαλία και από την άλλη εκθείαση των υψηλών βαθμολογιών, που ακριβώς αυτά τα συστήματα παράγουν. Η βαθμολογία, δηλαδή, ενοχοποιείται ως αξιολογικός μηχανισμός και συγχρόνως χρησιμοποιείται ως εργαλείο ιεραρχικής ταξινόμησης υποψηφίων και σχολών.

Η βαθμολογία, για ένα τμήμα των σχολιαστικών κειμένων, αντιστοιχεί σε ένα είδος «αθλητισμού» της γνώσης και συγχρόνως είναι ο ασφαλής δείκτης του πνευματικού άστρου. Οσο υψηλότερη η βαθμολογία, τόσο καλύτερο το μυαλό. Οσο χαμηλότερη, τόσο πιο αδύνατο το μυαλό. Και κατ’ επέκταση: όσο υψηλότερη η βάση εισαγωγής, τόσο πιο θελκτική (άρα «καλή»;) η σχολή. Και το αντίστροφο.

Μια υφέρπουσα διχοτομική λογική των κειμένων για τις Πανελλήνιες και τα αποτελέσματα, αποδυναμώνει εν τέλει την κριτική. Απέναντι σε ένα εξαιρετικά σύνθετο ποιοτικό στοιχείο, όπως είναι η σκέψη, υιοθετείται ένα ιεραρχικό σύστημα ποσοτήτων, όπως είναι η αριθμητική της (βαθμολογική) αποτίμηση. Η έννοια και η λειτουργία της σκέψης, περιορίζεται σε ένα είδος μνημονικού αυτοματισμού, η πνευματική λειτουργία νοείται ως πληροφοριακή χωρητικότητα.

Υπάρχει λοιπόν μια μεγάλη αμφιθυμία, πολιτική και επιστημονική για το μοντέλο γνώσης, άρα για το είδος εκπαίδευσης και επομένως για το είδος πολιτικής, εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Εχω βρεθεί αντιμέτωπος με το εξής δίλημμα: Κείμενο υποψηφίου με εξαιρετική ακρίβεια πληροφοριών, χωρίς όμως εκφραστική δύναμη, χωρίς διανοητική διεισδυτικότητα, «απέναντι» σε κείμενο με κάποια πραγματολογικά λάθη, που όμως τα εξαιρετικά ελληνικά του θεμελίωναν εννοιολογικό βάθος. Σκέφτεσαι, ποιος από τους δυο μελλοντικούς δασκάλους θα ήταν πιο στέρεος και παραγωγικός στην τάξη; Ο μνήμων ή ο επινοητικός; Η ανακριβής πληροφορία (π.χ. μια ημερομηνία λάθος κατά μια δεκαετία) που διατυπώνεται με έναν ποιοτικό λόγο, πρέπει να ταξινομήσει τον υποψήφιο στην κατηγορία «ανεπαρκής»; Και ο αριθμός (βαθμός) ποιο περιεχόμενο αποτιμά;

Αφού έχουμε διαφορετικά πνευματικά συστατικά, πώς χρησιμοποιούμε έναν αριθμητικό δείκτη που τα εξισώνει πίσω από μια ενιαία αξιωματική; Σε μια διεισδυτική και ίσως επιθετική ερώτηση μαθητή, ποιος από τους μελλοντικούς δασκάλους του παραδείγματός μας θα οργάνωνε πληρέστερη διαπραγμάτευση; Ποιος δεν θα βιάζονταν να «ταπώσει» τον μαθητή με την «ιδιοφυΐα» του, θα έδινε χώρο στην αμφιβολία, στο λογικό «κτίσιμο» της απάντησης;

Το εκπαιδευτικό σύστημα θα έπρεπε να καλλιεργεί τέτοιες «πολυτελείς» πνευματικές σχέσεις. Εργαστήρι, εξατομικευμένη διδακτική, προσδιορισμό της διανοητικής ιδιοσυγκρασίας του φοιτητή, μακρύ χρόνο συνεργασίας, όχι αίθουσα εκφωνήσεων. Αλλά είναι γεγονός ότι οι μεγάλοι αριθμοί μαθητών, υποψηφίων, φοιτητών, οδηγούν σε διδακτικές απλουστεύσεις και εξομοιωτισμούς. Ετσι τα εξεταστικά συστήματα έχουν αναγκαστικά σκληρούς απορριπτικούς μηχανισμούς.

Πώς λύνουμε τον γρίφο; Να θέλγονται απ’ το μορφωτικό ιδανικό όσο το δυνατόν περισσότεροι και το σύστημα να ανταποκρίνεται με μια γνωστική δημοκρατία; Πολλές φορές προσπαθώντας να «απαντήσεις» συναισθηματικά στην απόρριψή σου, (ανα)μορφώνεσαι, καλλιεργείσαι βαθύτερα. Η μόρφωση έχει ως κέντρο και την οδύνη και τη χαρά. Την αγάπη κυρίως…

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, αν. καθηγητής Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ