Ανοιγμα Βενιζέλου για οικουμενική

Το τρίτο μέρος του αφιερώματος για τη χρεοκοπία του 1932 εστιαζόταν στις επιδιώξεις του Ελ. Βενιζέλου για μια κυβέρνηση ευρύτερης συνεργασίας, μετά τις άκαρπες διαπραγματεύσεις για τη σύναψη συμφωνίας με τη βρετανική τράπεζα Χάρμπρο για την παροχή της προκαταβολής ενός δανείου. Στο τέταρτο μέρος παρουσιάζονται η πρόταση της ΔΟΕ για την ελληνική οικονομία και το αίτημα της χώρας για εξωτερική βοήθεια, καθώς και οι νέες προσπάθειες του πρωθυπουργού για συναίνεση και σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης.

Η έκθεση της Δημοσιονομικής Επιτροπής. Το πρωί της 23ης Φεβρουαρίου, η Δημοσιονομική Επιτροπή της ΚτΕ ανακοίνωσε στη μόνιμη ελληνική αντιπροσωπεία στο Παρίσι το περιεχόμενο της έκθεσής της για την ελληνική οικονομία και το αίτημα της χώρας για εξωτερική βοήθεια. Το ακριβές περιεχόμενο που ήταν εμπιστευτικό στάλθηκε αμέσως τηλεγραφικώς στον Βενιζέλο. Στην έκθεση, η ΔΟΕ πρότεινε την αναστολή πληρωμής των εξωτερικών δανείων για ένα χρόνο, με παράλληλη κατάθεση του ποσού των τοκοχρεολυσίων σε δραχμές στην Τράπεζα της Ελλάδος, αύξηση της φορολογίας, τον διορισμό ξένου εμπειρογνώμονα στο υπουργείο Οικονομικών, την περικοπή των δημοσίων δαπανών από τον προϋπολογισμό. Τέλος, άφηνε ανοιχτό ένα παράθυρο για την παροχή δανείου ύψους 10.000.000 δολαρίων.

Ο Βενιζέλος στη Βουλή για την οικονομία. Στις 6 Μαρτίου πραγματοποιήθηκε η πρώτη κατά σειρά συζήτηση στη Βουλή με θέμα την οικονομία. Στο βήμα ανέβηκε ο πρωθυπουργός για να εκθέσει τις ενέργειες της κυβέρνησης: «Κύριοι βουλευταί, από του μηνός Οκτωβρίου του έτους 1929 ότε εξερράγη η χρηματιστηριακή κρίσις εις την Νέαν Υόρκην σοβεί ανά πάντα τον κόσμον μια κρίσις οικονομική της οποίας και η έκτασις και η έντασις ίσως δεν είχον άλλοτε σημειωθή. Μέχρι του μηνός Σεπτεμβρίου του 1931 η Ελλάς, χωρίς βέβαια να ισχυρισθεί κανείς ότι δεν ησθάνθη καθόλου τον αντίκτυπον της κρίσεως αυτής, εχώρει εις το έργον της οικονομικής ανασυγκροτήσεως με βήμα σταθερόν, όχι διότι ήτο πλουσιωτέρα από τα άλλα κράτη, αλλ’ ακριβώς ίσως διότι είνε πτωχοτέρα τουλάχιστον από πολλά εξ αυτών. Μέχρι της εποχής εκείνης αι δημόσιαι εισπράξεις δεν εσημείωναν καμμίαν μείωσιν. Οι προϋπολογισμοί μας παρουσίαζαν τακτικά περισσεύματα. Αλλ’ όταν ανηγγέλθη την 21ην Σεπτεμβρίου του έτους 1931 ότι η αγγλική κυβέρνησις εγκατέλειψε την χρυσήν βάσιν του νομίσματός της, η αγγελία αυτή απετέλεσε σεισμόν ο οποίος αν έγινεν αισθητός εις όλον τον άλλον κόσμον, ημπορούμεν, χωρίς καμμίαν υπερβολήν να ειπώμεν ότι έγινε περισσότερον αισθητός παρ’ ημίν (…)».

Επίσημη αναφορά για κυβέρνηση συνεργασίας. Κατά τη διάρκεια της ομιλίας του, ο Βενιζέλος έκανε και την πρώτη του, επίσημη, αναφορά στον σχηματισμό οικουμενικής κυβέρνησης: «Εάν η αίτησίς μου προς παροχήν της ζητηθείσης εξωτερικής επικουρίας δεν εισακουσθή, είμαι υποχρεωμένος να αναγνωρίσω ότι η χώρα ευρίσκεται ενώπιον αδυναμίας να συνεχίση την εις χρυσόν καταβολήν του δημοσίου της χρέους, χωρίς να εξαντληθή εντός βραχυτάτου διαστήματος το κάλυμμα της κυκλοφορίας, χωρίς να ανατραπή η σταθεροποίησις και χωρίς να επακολουθήσουν όλαι αι εντεύθεν καταστροφαί. Κατ’ ανάγκην επομένως θα εποβληθή εν τοιαύτη περιπτώσει η μεταβολή της ασκούμενης πολιτικής κατά την διεύθυνσιν την οποίαν υπεστήριξαν κόμματα τινά της αντιπολιτεύσεως, είτε επισήμως είτε ανεπισήμως. Είνε δε φυσικόν να κληθούν τα κόμματα ταύτα προς εφαρμογήν της νέας πολιτικής. Η πολιτική αυτή η οποία θα καταστή αναπότρεπτος, εις περίπτωσιν καθ’ ην ήθελε μας λείψη η ζητηθείσα έξωθεν επικουρία, θα προσκρούση βέβαια εις πολλαπλάς και μεγάλας δυσχερείας, τας οποίας κανείς υπεύθυνος πολιτικός δεν παραγνωρίζει, όπως παραγνωρίζει, δυστυχώς η ανεύθυνος κιτρινογραφία. Και προς αντιμετώπισιν ακριβώς των μεγάλων τούτων δυσχερειών θα ενεδεικνύετο ίσως μια ένωσις όλων των κομμάτων της χώρας, η οποία να εφαρμόση την ενδεικνυομένην νέαν πολιτικήν. Ούτε θα εδίσταζα να ηγηθώ μιας τοιαύτης ενώσεως ως αρχηγός του μεγαλυτέρου εν τη Βουλή κόμματος, καλών όλα τα άλλα προς συνεργασίαν. Ατυχώς δεν δύναμαι να μετάσχω της νέας κυβερνήσεως, διότι εις το υπόμνημά μου προς τας δυνάμεις επιθυμών ν’ αποφευχθή και η υπόνοια ακόμη ότι επιδιώκω να εκβιάσω την συγκατάθεσίν των ξένων δανειστών εις αναστολήν των χρεωλυσίων, εδήλουν ότι αποκρούω απολύτως πάσαν ιδέαν μονομερούς λήψεως αποφάσεων δια των οποίων ηδύναντο να μεταβληθούν αι υποχρεώσεις τας οποίας έχει αναλάβη η χώρα απέναντι των δανειστών της (…)

Αλλ’ ελπίζω ότι λόγω της ηλικίας μου δεν θα χαρακτηρισθή θρασεία η έκκλησις την οποίαν εις περίπτωσιν που καταστή αναγκαία κυβερνητική μεταβολή, θ’ απευθύνω προς τα κόμματα της αντιπολιτεύσεως όπως δώσουν τα χείρας προς συγκρότησιν κυβερνήσεως ευρυτάτου συνασπισμού, διά ν’ αντιμετωπισθή αποτελεσματικώτερον η κατάστασις. Δια να μη υποτεθή άλλωστε ότι η άρνησίς μου όπως μετάσχω της νέας ταύτης κυβερνήσεως έχει αιτίας άλλας παρ’ εκείνας που επικαλούμαι, διά να μη υποτεθή δηλαδή ότι θέλω τοιουτοτρόπως να διατηρήσω το κόμμα των φιλελευθέρων μακράν των ευθυνών της επιβαλλομένης νέας πολιτικής, είμαι διατεθειμένος εάν ζητήσουν τούτο τα λοιπά κόμματα να συστήσω εις τους φίλους μου να μετάσχουν και αυτοί της νέας κυβερνήσεως, και δεν αμφιβάλλω ότι οι φίλοι μου θα ανταποκριθούν εις την σύστασίν μου».

Στη συνέχεια, προς το τέλος της ομιλίας του, ο έλληνας πρωθυπουργός έκανε ακόμη ένα «άνοιγμα» προς τα κόμματα της αντιπολίτευσης: «Πριν κατέλθω από του βήματος επιθυμώ να κάμω μίαν άλλην έκκλησιν προς τους αρχηγούς της αντιπολιτεύσεως. Οταν επέστρεψα από το τελευταίον εις Ρώμην και Παρισίου ταξείδιόν μου και τους συνεκάλεσα διά να τους ανακοινώσω το τι έκαμα εκεί, εζήτησα εις το τέλος να μου είπουν και εκείνοι την γνώμι των. Τους παρεκάλεσα να μου είπουν κατά τίνα τρόπον νομίζουν εκείνοι ότι δύναται να αντιμετωπισθή η μεγάλη αυτή κρίσις ενώπιον της οποίας ευρισκόμεθα.

Δυστυχώς δεν μοι εδόθη απάντησις. Νομίζω δε ότι η χώρα προ πάντων έχει το δικαίωμα να μάθη το τι σκέπτονται, να ακούση τας αντιλήψεις αυτών είτε διά να εγκρίνη την πολιτικήν της κυβερνήσεως, είτε δια να επικρίνη αυτήν, είτε δια να επιδείξη άλλην πολιτικήν. Αλλά νομίζω ότι προκειμένης τοιαύτης εθνικής κρίσεως, δικαιούται η κυβέρνησις να μάθη τι σκέπτεται η αντιπολίτευσις (…)».

Αμέσως μετά τον λόγο πήρε ο Αλ. Παπαναστασίου, ο οποίος έσπευσε να απαντήσει στην πρόσκληση – πρόκληση του Βενιζέλου: «Η συζήτησις επί των δηλώσεων της κυβερνήσεως δεν ημπορεί να διεξαχθή, παρά μετά την έκβασιν των ενεργειών προς επικουρίαν οικονομικήν εκ του εξωτερικού. Τότε, είνε προφανές, θα είνε μόνον δυνατήν η συζήτησις επί των τελευταίων δηλώσεων της κυβερνήσεως και των αποφάσεων εις τας οποίας έχει προέλθη εν περιπτώσει αποτυχίας των διαβημάτων αυτής εις το εξωτερικόν, τότε μόνον θα δύναται να διεξαχθή συζήτησις και να δοθούν σαφείς απαντήσεις επί όλων των ερωτημάτων του αξιοτίμου προέδρου της κυβερνήσεως».

Η απάντηση του Π. Τσαλδάρη προς τον Βενιζέλο ήταν σαφώς πιο επιθετική : Εάν αντιλήφθην πλήρως τας δηλώσεις του κ. προέδρου της κυβερνήσεως αυταί θέτουν προ ημών εν δίλημμα. Κάμνει ωρισμένας ενεργείας εις το εξωτερικόν είπεν ο κ. πρόεδρος της κυβερνήσεως και εάν αυταί ευοδωθούν, θα εξέλθωμεν εκ της δυσχερούς περιστάσεως. Εστήριξεν όμως την ευόδωσιν των ενεργειών τούτων επί της αναμενομένης διαρρυθμίσεως της γενικωτέρας οικονομικής καταστάσεως του κόσμου, και ιδία επί της οφειλομένης και ελπιζομένης αλληλεγγύης των εθνών.

Εάν δε τούτο δεν επιτευχθή, τότε προβλέπει δυσάρεστα δια την χώραν, διά τα οποία ζητεί άλλην κυβέρνησιν, όπως διεξαγάγη την επιτακτικήν και αναγκαίαν, κατ’ αυτόν τον κ. πρόεδρον της κυβερνήσεως πολιτικήν. Οταν τοιούτον δίλημμα τίθεται προς της Βουλής και προ του έθνους, βεβαίως δεν δύναται να αξιούται από την αντιπολίτευσιν να λύση αυτή το δίλημμα (…)

Εν πάση περιπτώσει δηλώ και εγώ από τούδε απεριφράστως ως εδήλωσε και ο κ. πρόεδρος της κυβερνήσεως ότι είμαι διατεθειμένος, εις οιανδήποτε πτέρυγα και αν ευρίσκωμαι, να βοηθήσω και να παράσχω την συνδρομήν μου (ακούγονται χειροκροτήματα).

O Καφαντάρης παρουσιάστηκε πιο διαλλακτικός: «Τα ζητήματα ετέθησαν ωμώς παρά του κ. προέδρου της κυβερνήσεως την εσπέραν ταύτην και ορθώς. Τα πράγματα είνε πλέον φανερά και δεν τα αγνοεί σήμερον ουδείς. Ή μας δίδεται η εξωτερική ενίσχυσις και δυνάμεθα να ελπίζωμεν εις μιαν αποτελεσματικήν πάλην υπέρ του νομίσματος και εις την πιστήν ως και μέχρι τούδε εκπλήρωσιν των υποχρεώσεών μας, ή δεν μας δίδεται, και τότε καθίσταται αδύνατον ν’ αποφευχθούν άμεσοι, μοιραίαι συνέπειαι δια την περαιτέρω οικονομικήν ανάπτυξιν, δια την ασφάλειαν του νομίσματος και διά την εκπλήρωσιν των εξωτερικών μας υποχρεώσεων. Τι θέλετε να είπωμεν ημείς ενώπιον τοιούτου αδυσωπήτου διλήμματος; Δεν έχομεν ή να εκφράσωμεν ανεπιφύλακτον την ευχή μας να εισακουσθή η αίτησις της κυβερνήσεως και να δοθή εγκαίρως η εξωτερική ενίσχυσις, εις την οποία υπέρ πάντα άλλον δικαιούται η Ελλάς (ακούγονται χειροκροτήματα).

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας