Φυλλοφορία και φυλλορροή

Γενιές φεύγουν, γενιές έρχονται, όπως οι εποχές, όπως οι ώρες, όπως ο καιρός. Επιτρέψτε μου σήμερα να είμαι περισσότερο προσωπικός γιατί συνέβησαν γεγονότα που έχουν παράλληλο βίο με τον δικό μου και πρόσωπα που συνάμα έγραψαν τις σελίδες τους στην ιστορία αυτού του τόπου. Ας ξεκινήσω με τα ευχάριστα. Δύο προσωπικοί μαθητές μου στο Λύκειο, μαθητές μου και στα Αρχαία και στα Νέα Ελληνικά και συνάμα παιδιά αδελφικών μου φίλων, σημαντικών ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών στη χώρα μας, κατέκτησαν με την αξία και τον πλούτο του έργου τους υψηλές και υπεύθυνες θέσεις σε οργανισμούς πολιτισμού. Ο Δημήτρης Λιγνάδης, νέος διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου, γιος του αλησμόνητου φίλου Τάσου Λιγνάδη, μου είναι κυριολεκτικά από την κούνια γνωστός. Χρόνια πολλά πριν όταν εκείνος και η κόρη μου ήταν παιδιά μικρά και μας συνόδευαν στην Επίδαυρο που εμείς οι μεγάλοι ασκούσαμε το λειτούργημα της θεατρικής κριτικής, τα παιδιά μας τα πρωινά πριν από τη βραδινή παράσταση στην ακροθαλασσιά της Παλιάς Επιδαύρου έπαιζαν με τα κουβαδάκια τους. Υστερα έφηβος πια ο Δημήτρης στη Σχολή Μωραΐτη, που ήταν λυκειάρχης ο πατέρας του, ήταν μαθητής μου και συχνά συνέδραμα τον έξοχο φιλόλογο πατέρα του στην προετοιμασία του Δημήτρη για το Πανεπιστήμιο όπου σπούδασε φιλολογία. Ταυτόχρονα με τη φοίτησή του στη Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, που τώρα θα είναι διευθυντής και πιστεύω ανανεωτής του θεσμού και υποστηρικτής του νεοελληνικού έργου που και ο πατέρας του και εγώ σε εποχές ξηρασίας βοηθήσαμε να αποκαλύψει τη δυναμική του και το κύρος του περιφρονημένο τότε από κρατικά και ιδιωτικά θέατρα. Κατηγορηθήκαμε μάλιστα από τους φανατικούς διεθνιστές για τον όρο ιθαγένεια που εμείς πρώτοι εισαγάγαμε στον χώρο των ιδεών.

Το δεύτερο θετικό σημάδι των ημερών είναι η Κατερίνα Ευαγγελάτου, τώρα διευθύντρια του Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου. Κόρη του Σπύρου Ευαγγελάτου και της Λήδας Τασσοπούλου, πτυχιούχος της Φιλοσοφικής, κι αυτή αριστούχος της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου με έξοχες σπουδές στην Αγγλία και στη Μόσχα και με μια σειρά παραστάσεων που σκηνοθέτησε και όλες, πράγματι όλες, έγιναν με ενθουσιασμό δεκτές όχι μόνο από την κριτική αλλά και από το κοινό και τους δυσκολότερους αποδέκτες, το σινάφι!!

Την Κατερίνα την πρωτογνώρισα στην κούνια στην κλινική όπου γεννήθηκε, όταν με την αείμνηστη γυναίκα μου επισκεφτήκαμε τη λεχώνα μητέρα και τον χαζοχαρούμενο μπαμπά. Τώρα και οι τρεις από τους τέσσερις μεγάλους κατοικούν αλλού. Υστερα είχα πάλι στην ίδια σχολή μαθήτρια την Κατερίνα, κριτικός πια, μαζί και καθηγητής, στην ίδια σχολή στα Αρχαία και στα Νέα Ελληνικά και νομίζω και στην Αγωγή του Πολίτη, που διδασκόταν τότε.

Ετσι η συνέχεια είναι δεδομένη και αξιόλογη, αφού τώρα πρέπει να αναφερθώ και στα δυσάρεστα. Πριν από μια εβδομάδα κηδεύτηκε ο ακαδημαϊκός και σημαντικότατος ιστορικός Κωστής Σβολόπουλος. Ηταν ένα χρόνο μικρότερός μου και ένα χρόνο μικρότερος από τη γυναίκα μου Ναυσικά. Γιατί το αναφέρω. Ο Σβολόπουλος είχε πρώτα εισαχθεί στη Νομική αλλά έκανε μετεγγραφή για τη Φιλοσοφική, έτσι ήταν συμφοιτητής με τη γυναίκα μου, συμφοιτητής με τον Αγγελο Δεληβορριά, τον Σπύρο Ευαγγελάτο (μακαρίτες πλέον κι αυτοί) και, καλή τους ώρα, τον Γιώργο Μπαμπινιώτη και τον Βασίλη Λαμπρινουδάκη, τον έξοχο γλωσσολόγο και τον διαπρεπή αρχαιολόγο. Λογοδοσμένος τότε με τη γυναίκα που θα ζούσαμε 52 χρόνια μαζί γνώρισα και τους πέντε αυτούς συμφοιτητές στο σπίτι της γυναίκας μου, όταν πήγαινα να την πάρω να πάμε σινεμά ή στο Ηρώδειο. Εκτοτε δεθήκαμε με στενούς ή χαλαρούς, ανάλογα με τη συγκυρία δεσμούς. Εξάλλου η γυναίκα μου ήταν μαθήτρια στο Δημοτικό Σχολείο της Μαρασλείου Ακαδημίας, όπου εφαρμόζονταν εκπαιδευτικά και πειραματικά προγράμματα ή σχήματα συνδιδασκαλίας για τα σχολεία των χωριών. Ετσι στο Νηπιαγωγείο, πρώτη και δεύτερη τάξη, ήταν συμμαθήτρια με τον Αγγελο Δεληβορριά!!

Μ’ όλους αυτούς τους έξοχους φίλους και άλλους ακόμη (π.χ. την Ελένη Καραΐνδου, τον Ανδρέα Λεντάκη, τον Μανώλη Μικρογιαννάκη) εκδώσαμε το φοιτητικό περιοδικό  της «Εστίας» όπου γράψαμε τα πρώτα σοβαρά επιστημονικά και λογοτεχνικά μας πονήματα.

Ο πρόσφατος σημαντικός νεκρός και αιώνιος φίλος Κωστής Σβολόπουλος είχε έναν πνευματικό δεσμό με τη γυναίκα μου, όσο ήμαστε μαζί. Ορφανός παιδιόθεν ο Κωστής και μοναχογιός είχε μια αυστηρή μητέρα, υπερπροστατευτική (λόγω πιθανόν και της περιπέτειας του βίου της). Μόνο στη γυναίκα μου τότε και συμφοιτήτρια του Κωστή, που είχε γνωρίσει κατά τη μελέτη τους στο σπίτι, εμπιστευόταν να συνοδέψει τον γιο της στο σινεμά. Ετσι είχαμε γίνει γνωστοί στην παρέα ως τρίο. Ο Κωστής ευτύχησε να νυμφευτεί αργότερα τη σπουδαία πρωταγωνίστρια του θεάτρου και του σινεμά Κατερίνα Χέλμη και συχνά στο σπίτι τους δειπνούσαμε εγώ και η γυναίκα μου και το ζεύγος Ευαγγελάτου. Τώρα από τους έξι έμειναν απαρηγόρητοι οι δύο μόνο. Κουράγιο, Κατερίνα.

Ο Σβολόπουλος που τιμήθηκε εκτός από την καθηγεσία στο Πανεπιστήμιο με την εκλογή του στην Ακαδημία, όπου διετέλεσε και πρόεδρος, ασχολήθηκε με παροιμιώδη ακρίβεια, ισορροπία εκτιμήσεων, πληρότητα υλικού και εξαντλητική έρευνα σε απρόσιτα και, έως τότε, ανέγγιχτα αρχεία.

Εξάλλου οι δύο κυρίως προσωπικότητες, κυρίαρχες στην ελληνική ιστορία, ο Ελευθέριος Βενιζέλος και ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δεν είχαν έως την εποχή που καταπιάστηκε ο Σβολόπουλος απασχολήσει την επιστήμη της ιστορίας με ακραιφνή επιστημονικά εργαλεία. Είχαν ανταγωνιστές τα θούρια και τους λιθοβολισμούς.

Θα μου επιτραπεί πάλι μια προσωπική αναφορά. Ο Σβολόπουλος, πρόεδρος του Ινστιτούτου Καραμανλή, αποφάσισε τη διοργάνωση Συμποσίου για το έργο του μεγάλου πολιτικού το 2007 επ’ ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννησή του.

Εκλήθησαν και προς τιμήν τους δέχτηκαν να συμμετάσχουν πολιτικοί αναλυτές και ιστορικοί, κοινωνιολόγοι, οικονομολόγοι όλου του πολιτικού και του ιδεολογικού φάσματος. Μετέσχε και επιστήμων που εξέφραζε τον μαρξισμό και το κομμουνιστικό κόμμα.

Ο Σβολόπουλος έπεισε τους πάντες πως ο νεκρός πλέον πολιτικός ηγέτης είχε περάσει στην ιστορία και η ιστορία είναι και οφείλει να μένει δίκαιη όπως η θεά Δικαιοσύνη τυφλή και με τον ζυγό ισορροπημένο.

Οι τόμοι που κυκλοφόρησαν τις εισηγήσεις με επιμέλεια του Σβολόπουλου ήταν όχι μόνο πολύτιμοι για την πληθώρα των ιστορικών γωνιών λήψης όσο και ακριβοδίκαιοι και στις θετικές και στις αρνητικές τοποθετήσεις.

Απευθύνθηκε και στην αφεντιά μου ο Σβολόπουλος και μου πρότεινε, με δειλία ομολογώ, να ασχοληθώ με το έργο του Καραμανλή στον πολιτισμό. Οταν του είπα πως δέχομαι (πράγμα που έγινε) και θα τον εκπλήξω, γέλασε.

Οταν εκφώνησα, προφορικά, την εισήγησή μου και τέλειωσα ακούστηκε, όταν τελείωσε το τυπικό χειροκρότημα των συνέδρων, ένα γοερό κλάμα. Ηταν ο αδελφός του Προέδρου Αχιλλέας Καραμανλής που με πλησίασε και μου είπε πως δεν είχε συνειδητοποιήσει το έργο του αδελφού του σ’ αυτόν τον τομέα.

Εχουμε λοιπόν και λέμε: ο Καραμανλής, κι αυτό το οφείλουμε στην ανάδειξη από τον Σβολόπουλο, ίδρυσε το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, το Φεστιβάλ Τραγουδιού Θεσσαλονίκης (πρώτος πρόεδρος ο Μάνος Χατζιδάκις), τον Δημόκριτο, τα Κρατικά Βραβεία Βιβλίου, τα Κρατικά Βραβεία Θεατρικού Εργου, τις συντάξεις διακεκριμένων (τιμητικές) λογοτεχνών, μουσουργών, στιχουργών, εικαστικών, δοκιμιογράφων, καραγκιοζοπαικτών και ηθοποιών. Υπήρξα πρόεδρος του θεσμού και είμαι ευτυχής για τη χαρά που έδωσα στην Καλουτά, τον Φούντα, τον Αλεξανδράκη, τη Δημουλά, τον Ραφτόπουλο κ.ά.

Αν ένας ιστορικός δεν αναδείξει τις επιτεύξεις σ’ όλο το φάσμα μιας πολιτικής καριέρας πέραν από την καθαρή πολιτική δεν έχει συλλάβει σε βάθος τους σκοπούς ενός πολιτικού ταγού.

Ο Σβολόπουλος τόλμησε να αγγίξει και τις ελληνορωσικές σχέσεις, και τον Εμφύλιο και το Μακεδονικό και άλλα αγκάθια της ιστορίας μας, τραυματικά και απωθημένα, όπως το μικρασιατικό έγκλημα.