Το «προσπάθησα» της Μέρκελ

Εμεινε για λίγο σιωπηλή μόλις άκουσε την ερώτηση που της υπέβαλαν σε εκδήλωση στη μικρή πόλη της βόρειας Γερμανίας. Σαν να της είχε ανέβει ένας κόμπος στον λαιμό, η καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ έμοιαζε να σκέφτεται πολύ γρήγορα αν πρέπει ή δεν πρέπει να το πει. Τελικά χαμογέλασε κάπως πικρά. Και το είπε. Το κοινό στην αίθουσα του μικρού Stralsund την αντάμειψε για την εξομολογητική της διάθεση με γέλια και χειροκροτήματα. Ο τόνος της οικειότητας, η αίσθηση αποκάλυψης μιας βαθιά προσωπικής αλήθειας, την έφερε κοντά στους παρευρισκομένους και τους συγκίνησε. Ομως, όλα αυτά, κατά κάποιο τρόπο έκρυψαν την ουσία της απάντησης μιας καγκελάριου που ουδέποτε κατηγορήθηκε για αυθορμητισμό και που ήθελε κάτι να πει. Κάτι βαρύ, που όμως να περάσει «χαμηλά». Γιατί αν το είχε πει λ.χ. στο Κοινοβούλιο θα είχαν ταρακουνηθεί και η Γερμανία και η Ευρώπη. Τι απάντησε; Δύο λέξεις: «Οτι προσπάθησα». Αυτό. Τίποτε άλλο.

«Προσπάθησα» σημαίνει «δεν κατάφερα». Είναι έμμεση ομολογία αποτυχίας. Ουδέποτε θα το έλεγε ο Κολ για την επανένωση της Γερμανίας. Ή ο Καραμανλής για την ένταξη της Ελλάδας στην ΕΟΚ. Ή ο Τσόρτσιλ για την έκβαση του Πολέμου. Το είπε όμως η Μέι για το Brexit. Και μετά ήρθε ο Μπόρις Τζόνσον. Τέτοια απάντηση δεν νοείται από ηγέτες όταν μάλιστα έχουν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο σε ευρύτατη έκταση και σε μεγάλο βάθος χρόνου. Η Μέρκελ δεν είπε όσα μπορούσε για να σκιαγραφήσει τη διαδρομή της με τρόπο που το εκεί κοινό θα ήταν πρόθυμο να επιδοκιμάσει. Ανέλαβε την ηγεσία της Γερμανίας ως οικονομική μεν δύναμη μα με μηδαμινό διεθνή ρόλο. Και την κατέστησε ισχυρότερη από κάθε άλλη στην Ευρώπη και από κάθε άλλη ειρηνική στιγμή στην ιστορία της. Ομως δεν επέλεξε να πει ότι η κληρονομιά της είναι εποχή επιτευγμάτων, αν και για την ίδια τη Γερμανία υπάρχουν τέτοια. Γιατί λοιπόν μια τέτοια απάντηση, που δείχνει ξεκάθαρα ότι στα μάτια της το μέλλον κάθε άλλο παρά μοιάζει ευοίωνο; Επειδή ξέρει την αλήθεια και βλέπει εκείνα που έρχονται.

Η Ευρώπη. Το αργότερο το 2021, η καγκελάριος θα αναχωρεί από την εξουσία έχοντας συμπληρώσει μία από τις μακρότερες θητείες στην ιστορία και δεν θα διεκδικήσει, όπως έχει δηλώσει, κανένα άλλο γερμανικό ή ευρωπαϊκό αξίωμα. Τι θα αφήνει πίσω της; Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μία Ενωση που τελικά δεν προχώρησε στο επόμενο εξελικτικό στάδιο ενοποίησης και που διέρχεται σήμερα την πιο βαθιά υπαρξιακή κρίση της ιστορίας της. Οταν η Μέρκελ αναλάμβανε την ηγεσία, ουδείς αμφισβητούσε ότι η Ευρώπη είχε μπροστά της ένα λαμπρό σίγουρο ενιαίο μέλλον. Σήμερα, λίγο πριν την παραδώσει, και αφού πέτυχε να μετατρέψει τη Γερμανία σε ηγεμονική πολιτική και οικονομική δύναμη, οι όροι έχουν αντιστραφεί: περίπου ουδείς πιστεύει ότι η Ευρώπη μπορεί να τα καταφέρει. Σε λίγες εβδομάδες θα υποστεί τον πρώτο ακρωτηριασμό της ιστορίας της με την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου. Την ίδια στιγμή, μία σειρά από αναδυόμενες πολιτικές δυνάμεις αντικαθιστούν τις παλιές κεντρομόλες τάσεις σε πολλά κράτη – μέλη με φυγόκεντρες. Η εικόνα αμηχανίας, αποτυχίας και σταδιακής αποσύνθεσης είναι πλέον κυρίαρχη. Αυτό είναι το πρώτο κύριο στοιχείο της περιόδου Μέρκελ.

Η Γερμανία. Το δεύτερο, είναι το τι συμβαίνει στην ίδια τη Γερμανία. Η Μέρκελ ανέλαβε ένα ισχυρότατο ιστορικό κόμμα, τη Γερμανική Χριστιανοδημοκρατία, που σήμερα το παραδίδει σκιά του παλαιού εαυτού του. Εχει σημασία; Ασφαλώς, καθώς δεν αφήνει πίσω του κενό, αλλά τον χώρο για την εκτόξευση της γερμανικής Ακροδεξιάς που πλέον καλπάζει. Το άλλο μεγάλο ιστορικό κόμμα, οι Σοσιαλδημοκράτες, που συγκυβερνά επί χρόνια με τη Μέρκελ, συρρικνώνεται χειρότερα: σχεδόν εξαφανίζεται από τον πολιτικό χάρτη. Εστω, με όλα αυτά, υπάρχει τελικά πιθανότητα να βρεθεί πράγματι η γερμανική Ακροδεξιά στην εξουσία, όπως συνέβη ήδη στην Αυστρία; Ασφαλώς ναι. Μάλιστα, μία δήλωση του προέδρου της Ομοσπονδιακής Βουλής Σόιμπλε, έδειξε έναν δρόμο: κυβέρνηση μειοψηφίας είναι, είπε, εφικτή. Αυτό ουσιαστικά πιθανότατα σημαίνει συγκυβέρνηση με την Ακροδεξιά.

Τα τελευταία εκατό χρόνια κάθε φορά μετά από τους πολέμους η Γερμανία αλλάζει πρωτεύουσα. Και κάθε φορά, πάει σε μια νέα που να συμβολίζει τα ακριβώς αντίθετα από την προηγούμενη, για να καταλήξει εκ νέου πάλι στο Βερολίνο. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος και η ήττα έφεραν τη Βαϊμάρη: το σύμβολο του γερμανικού διαφωτισμού, την πόλη του Γκαίτε και του Σίλερ. Στη Θουριγγία, κοντά στη Λειψία και τη Δρέσδη, η Βαϊμάρη ξεκίνησε να συμβολίζει την «εξαγνισμένη» Γερμανία και κατέληξε να ταυτιστεί με την έννοια της κατά κράτος ηττημένης δημοκρατίας και την άνοδο του ναζισμού. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και η νέα ήττα έφεραν ένα ακόμα μεγαλύτερο σύμβολο, τη Βόννη. Τη γενέτειρα του Μπετόβεν. Η Βόννη όμως ξεπεράστηκε και αυτή, όταν η Γερμανία επανενώθηκε και ένιωσε ξανά ισχυρή. Σήμερα, η νέα ενωμένη Γερμανία του Βερολίνου, που ταυτίστηκε πλέον με τη θητεία της Ανγκελα Μέρκελ, πού οδηγείται; Και πού οδηγεί την Ευρώπη; Πλέον, ουδείς γνωρίζει. Εκείνη, πάντως, λέει: «Προσπάθησα».