Η Ελλάδα της Ανατολής και των Βαλκανίων

Στον αγγλοσαξονικό ακαδημαϊκό κόσμο η έννοια «Greece» συνδέεται μόνο με την αρχαία Ελλάδα. Εξού και η διευκρίνιση «Modern Greece» για τις μελέτες που αφορούν τη νεότερη ή σύγχρονη περίοδο, επί της ουσίας μετά το 1821. Σε αυτά τα 200 χρόνια σύγχρονης Ελλάδας η ματιά των Αλλων για τη συγκρότηση του νεότερου κράτους δεν ακολουθεί πάντα ένα ενιαίο σχήμα και δεν εντάσσεται σε μια ενότητα (αν και υπάρχουν φάσεις και περίοδοι όπου κυριαρχούν συγκεκριμένα μοτίβα).

Ετσι τον 19ο αιώνα οι περιηγητές και οι φιλέλληνες που έφταναν στην Ελλάδα περιμένοντας να βρουν τους απογόνους του Λεωνίδα ή του Σωκράτη προφανώς απογοητεύτηκαν συναντώντας μια χώρα και έναν λαό βαθιά σημαδεμένα από την οθωμανική κυριαρχία, όπως επισημαίνει η καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης Sophie Basch στο κλασικό της πλέον έργο «Le mirage grec». Ο σύγχρονος ελληνικός πολιτισμός θα μεταπέσει από τους δυτικούς επισκέπτες στην κατώτερη κατηγορία, αυτή των ανατολικών πολιτισμών. Η Ελλάδα θα ενταχθεί στον κόσμο των Βαλκανίων, έναν κόσμο γεμάτο άγνοια και προκαταλήψεις, όπως επισημαίνει ο Μαρκ Μαζάουερ στα «Βαλκάνια» (εκδ. Πατάκη, μτφ. Κώστας Κουρεμένος, 2013). Κατά την ευσύνοπτη περιγραφή του Δημήτρη Τζιόβα, θα κυριαρχήσει το εξής δίλημμα: «Η ελληνική συνείδηση είναι για τους δυτικούς μελετητές εξ ορισμού διασπασμένη ανάμεσα στον ευρωπαίο κληρονόμο του αρχαιοελληνικού και τον απείθαρχο Ρωμιό των εξ Ανατολών, ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και τη βαρβαρότητα, τον αποικιοκράτη και τον αποικιοκρατούμενο, χωρίς καμιά προοπτική συνδιαλλαγής ή διαλεκτικής σύνθεσης».

Μόνο μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα, η Ελλάδα απεκδύεται τον μανδύα της πρώην οθωμανικής επαρχίας και εκκινεί πλέον σε αναζήτηση νέας ταυτότητας, εθνικού αφηγήματος και ευρύτερου προσανατολισμού. Είναι ένα κράτος, άλλωστε, που έχει τριπλασιάσει την έκτασή του από το 1821, χωρίς να σημαίνει ότι δεν έχει υποστεί μεγάλες εθνικές καταστροφές. Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα, πάντως, έχει ταχθεί μονίμως με το μέρος των νικητών στις γεωπολιτικές τους επιλογές, επέλεξε τη Δύση ως στρατηγικό προσανατολισμό και εγκαθίδρυσε δημοκρατία: την πρώτη τόσο σύγχρονη και ολοκληρωμένη στη περιοχή των Βαλκανίων. Η σύγχρονη Ελλάδα δεν αποτελεί πια ένα πεδίο φαντασιώσεων και βολονταριστικών προσλήψεων, αλλά ένα πεδίο που έχει εγγράψει ιστορική ύλη, έχει περάσει από τις φάσεις διαμόρφωσης της ευρωπαϊκής ηπείρου, συμμετέχει σε πολλές γεωγραφικές, ιστορικές και πολιτισμικές ταυτότητες, σε όλα σχεδόν τα μεγάλα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας – έστω και αν η πρόσληψή τους στο εσωτερικό της Ελλάδας είναι συχνά διαφορετική. Ως Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, για παράδειγμα, αντιλαμβανόμαστε περισσότερο τους Βαλκανικούς Αγώνες και τη Μικρασιατική Καταστροφή, παρά την περίοδο που αναλύει η υπόλοιπη Ευρώπη (1914-18).

Νέες εκδόσεις

Αν τον 19ο αιώνα η Ελλάδα είναι πεδίο υπαρξιακών και φιλοσοφικών προβληματισμών ή προβολών ενός εξωτισμού και ιδιότυπου οριενταλισμού, στον 21ο η θέαση των ξένων ερευνητών δεν μπορεί παρά να πάρει υπόψη της τα δεδομένα της νέας οντότητας. Δύο βιβλία από την πρόσφατη βιβλιογραφική παραγωγή προστίθενται ήδη σ’ αυτή τη νέα ματιά για τη σύγχρονη Ελλάδα. Το «Thirty-Year Genocide» των ισραηλινών καθηγητών Benny Morris και Dror Zeevi (Harvard University Press, 2019) εξετάζει τη συστηματική σφαγή των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά την περίοδο 1894-1924. O Ελληνισμός της Ανατολής δεν είναι πια αποκομμένος, εντάσσεται σε μια μεγάλη ιστορική ενότητα και μπαίνει σε ένα ιστορικό κάδρο το οποίο προκαλεί και σήμερα αντιδράσεις αφού έχει και πολιτική φόρτιση, όπως μαρτυρά ο τίτλος του βιβλίου. Η εμπεριστατωμένη μελέτη εξετάζει ακριβώς την έγερση του τουρκικού εθνικισμού απ’ όλες τις πλευρές. Καταλήγει δε στο συμπέρασμα της γενοκτονίας αφού, όπως επισημαίνουν οι συγγραφείς, ο χριστιανικός πληθυσμός της περιοχής από το 20% μειώθηκε στο 2%. Το ελληνικό στοιχείο της Ανατολής εντάσσεται υπό το πρίσμα τους σε μια μεγαλύτερη ιστορική έρευνα που λογικά θα δώσει και άλλους καρπούς τα επόμενα χρόνια.

Το δεύτερο βιβλίο, «The Balkans 1804-2012: nationalism, war and the great powers», είναι του διεισδυτικού βρετανού δημοσιογράφου Μίσα Γκλένι που έζησε αρκετά χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Πρόκειται μάλιστα για παλαιότερη έκδοση, που συχνά επικαιροποιείται από τον συγγραφέα της. Εδώ η Ελλάδα βρίσκει τη βαλκανική της ταυτότητα. Ο Γκλένι, εξαιρετικός γνώστης της περιοχής (έχει αναλύσει ειδικότερα τα κυκλώματα μαφίας), δίνει μια ιδιαίτερα πυκνή και εμπεριστατωμένη περιγραφή, εντάσσοντας εδώ και την Ελλάδα μέσα από την επέκταση προς τα βόρεια και την υπαγωγή της στη περιοχή των Νότιων Βαλκανίων, που την αντιδιαστέλλει από εκείνη των Βορείων.

Γεωγραφικό εύρος

Οι διαφορετικές ταυτότητες της Ελλάδας

Η ανεξαρτησία της Ελλάδας το 1821 είχε μεν τεράστια συμβολική σημασία και θα ήταν η θρυαλλίδα για πολλές μελλοντικές εξελίξεις, αλλά η ίδια εκείνη τη στιγμή έμοιαζε μικρή. Μέσα στους επόμενους δύο αιώνες η εικόνα της θα αλλάξει, η ανάπτυξή της προς τον Βορρά, τον Νότο και τα ανατολικά θα της προσδώσει μια σειρά νέων ταυτοτήτων και διαστάσεων: τη βαλκανική, την προσέγγιση στον χώρο της Εγγύς Ανατολής αλλά και στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου που σήμερα αποκτά επίσης σημαντικές διαστάσεις (παρόλο που η μεσογειακή «ταυτότητα» της Ελλάδας δεν έχει κερδίσει μία ξεχωριστή θέση στην ανάλυση ή την ιστοριογραφία). Και ενώ η Ελλάδα απέκτησε εύρος στο γεωγραφικό και πολιτισμικό πεδίο, επέλεξε στρατηγικά την ένταξη στο δυτικό στρατόπεδο, μια επιλογή που εξασφάλισε μεταπολιτευτικά τουλάχιστον συνθήκες ευημερίας και δημοκρατικής ομαλότητας. Η εξέλιξη αυτή δεν μπορούσε παρά να μεταβάλει και την εικόνα των «άλλων» εντάσσοντάς την στις ιστορικές ενότητες που διαμόρφωσαν τα διαφορετικά γεωγραφικά τόξα, αλλά και να αναδείξει και την ιστορική της συνθετότητα και πολυπλοκότητα.

Benny Morris, Dror Ze’evi
The thirty year genocide
Εκδ. Harvard University Press, σελ. 672
Τιμή: 31,50 ευρώ
Misha Glenny
The Balkans 1804-2012
Granta Books, σελ. 800
Τιμή: 20 ευρώ