Διαταραχές στην έκκριση σάλιου και θεραπεία

Το σάλιο επιτελεί πολλές σημαντικές λειτουργίες, καθώς διατηρεί τη στοματική κοιλότητα υγρή, την προστατεύει από μικρόβια, ενώ παίζει ρόλο στην πέψη, την κατάποση, ακόμη και στην ομιλία. Τι συμβαίνει όμως όταν ο οργανισμός παράγει περισσότερο σάλιο από αυτό που χρειάζεται ή όταν το στόμα δεν μπορεί να το «αιχμαλωτίσει» και ποιες παθήσεις κρύβονται πίσω από αυτό;

«Η σιαλόρροια είναι η αυξημένη ποσότητα, πραγματική ή φαινομενική, σάλιου που συχνά τρέχει και έξω από τη στοματική κοιλότητα» εξηγεί ο δρ Γιώργος Χ. Λάσκαρης, αναπληρωτής καθηγητής Στοματολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Κλινικής Στοματολογίας.

Ειδικότερα, και σύμφωνα με τον ειδικό, η φυσιολογική παραγωγή σάλιου είναι 1-1½ λίτρο την ημέρα, ποσότητα που αν και φαντάζει μεγάλη είναι απολύτως χρήσιμη αν αναλογιστεί κανείς τις ευεργετικές ιδιότητές του.

Πιο συγκεκριμένα, οι κύριες λειτουργίες του σάλιου είναι: α) εφύγρανση του στόματος, β) συμβολή στην άμυνα του στόματος έναντι μικροβίων, γ) συμμετοχή στην πέψη των τροφών και την κατάποση, δ) συμβολή στην ομιλία, ε) δρα ως ρυθμιστικό διάλυμα εξουδετερώνοντας οξέα που παράγονται στο στομάχι και παλινδρομούν στον οισοφάγο σε περίπτωση γαστροοισοφαγικής παλινδρόμησης.

ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΑ. Παρ’ όλα αυτά, οι διαταραχές στην έκκριση σάλιου είναι κάθε άλλο παρά σπάνιες, με τον καθηγητή να ταξινομεί τα αίτια που προκαλούν σιαλόρροια σε πέντε ομάδες:

n Τοπικά νοσήματα στο στόμα. Στην ομάδα αυτή ανήκουν νοσήματα που προκαλούν επώδυνα έλκη στο στόμα (π.χ. άφθα, ερπητική στοματίτιδα, πέμφιγα κ.ά.) καθώς και η τοποθέτηση νέων οδοντοστοιχιών που προκαλεί τοπικό ερεθισμό. Σε αυτές τις περιπτώσεις η σιαλόρροια είναι ήπια και υποχωρεί με τη θεραπεία της βασικής νόσου ή τη διόρθωση του τοπικού προβλήματος.

n Συστηματικά νοσήματα. Στην ομάδα αυτή ταξινομούνται η γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, ο καρκίνος του οισοφάγου και του στομάχου, νευρολογικά νοσήματα, π.χ. η εγκεφαλική παράλυση, η πλάγια μυοατροφική σκλήρυνση, η νόσος του Parkinson, η νόσος Alzheimer, το σύνδρομο Down, η πάρεση του προσωπικού νεύρου, χειρουργικές επεμβάσεις στο στόμα κ.ά. Σε όλα τα νευρολογικά προβλήματα δεν υπάρχει υπερπαραγωγή σάλιου αλλά αδυναμία (χαλάρωση) στον νευρομυϊκό έλεγχο κατακράτησης του σάλιου στο στόμα καθώς και μειωμένη κατάποσή του.

n Φάρμακα. Πρόκειται για ανεπιθύμητη δράση ορισμένων φαρμάκων που προκαλούν αυξημένη παραγωγή σάλιου. Στην ομάδα αυτή υπάγονται φάρμακα όπως η clozapine, η clonazepine, η πιλοκαρπίνη, το λίθιο, τα ιωδιούχα και τέλος δηλητηρίαση με βαρέα μέταλλα (αρσενικό, υδράργυρος, βισμούθιο κ.ά.).

n Ψυχογενής. Πρόκειται για ψευδή εντύπωση υπερπαραγωγής σάλιου σε άτομα που δεν ανήκουν σε καμία από τις πιο πάνω αιτιολογικές κατηγορίες, που παραπονούνται για υπερπαραγωγή σάλιου και συνεχώς πτύουν το σάλιο που φυσιολογικά παράγεται. Πρόκειται συνήθως για αγχωτικά άτομα. Σε αυτή την κατηγορία θα μπορούσαμε να ταξινομήσουμε και την αυξημένη έκκριση σάλιου που προκαλείται από την ευχάριστη οπτική παρουσία ή όσφρηση ενός ωραίου φαγητού, γεγονός που αντανακλά στη λαϊκή έκφραση «τρέχουν τα σάλια του…».

nΙδιοπαθής παροξυσμική σιαλόρροια. Πρόκειται για άτομα που εμφανίζουν κατά διαστήματα επεισόδια αυξημένης παραγωγής σάλιου βραχείας διάρκειας 2′-10′, που προκαλείται από υπερδιέγερση του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος, άγνωστης αιτίας, και συνήθως προηγείται ήπια ναυτία ή γαστρικός (στομαχικός) φόρτος ή ήπιος πόνος.

Οπως διευκρινίζει ο δρ Λάσκαρης, «η σιαλόρροια που οφείλεται σε πραγματικά αυξημένη παραγωγή σάλιου είναι σπάνια, ενώ τις πιο πολλές φορές είναι φαινομενική από μειωμένη κατάποση του σάλιου και αδυναμία συγκράτησης στο στόμα». Σε κάθε περίπτωση, όμως, οι ασθενείς αντιμετωπίζουν μια σειρά προβλημάτων που δυσχεραίνουν την καθημερινότητά τους και συνεπακόλουθα πληγώνουν την ψυχολογία τους. Πιο συγκεκριμένα και σύμφωνα πάντα με τον ειδικό, τα ψυχολογικά προβλήματα, όπως η ανασφάλεια, ο εκνευρισμός και η κοινωνική απομόνωση, ταλαιπωρούν τους ασθενείς, γεγονός που οφείλεται (και) στη διαβροχή ρούχων αλλά και στη δυσκολία ομιλίας.

Επιπλέον, κατά κανόνα η σιαλόρροια συνοδεύεται από την εμφάνιση «χειλίτιδας που προκαλείται από εφύγρανση και λειχή (γλείψιμο) του χείλους, από λοιμώξεις με βασικό ένοχο τον μύκητα Candida albicans στις γωνίες των χειλέων και στα χείλη, και σπάνια από αφυδάτωση και ηλεκτρολυτικές διαταραχές».

ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ. Οπως σημειώνει ο δρ Λάσκαρης, το πρώτο μέλημα του ασθενούς είναι να συμβουλευτεί ειδικό, ο οποίος θα προσδιορίσει επακριβώς την αιτία της σιαλόρροιας. «Αρκετές περιπτώσεις σιαλόρροιας είναι ήπιες και εφήμερες και υποχωρούν σταδιακά χωρίς θεραπεία. Σε περιπτώσεις που είναι αποτέλεσμα τοπικής νόσου στο στόμα ή συστηματικής νόσου, η αντιμετώπιση του βασικού προβλήματος βελτιώνει ή και αποκαθιστά πλήρως τη σιαλόρροια» διευκρινίζει ο ίδιος.

Και συνεχίζει: «Σε περιπτώσεις συνεχούς και μεγάλης σιαλόρροιας χρησιμοποιούνται φάρμακα που προκαλούν μείωση της παραγωγής του σάλιου π.χ. αντιχολινεργικά, αγχολυτικά, σκοπολαμίνη. Πρόσφατα έχει χρησιμοποιηθεί ένεση Botulinum toxin (Botox) μέσα στους μεγάλους σιαλογόνους αδένες με προσωρινή μόνο βελτίωση».

Επιπλέον, σε αρκετές περιπτώσεις η λογοθεραπεία μπορεί να βελτιώσει τη νευρομυϊκή λειτουργία της γλώσσας, των χειλέων και της περιστοματικής περιοχής και κατ’ επέκταση τη σιαλόρροια. «Φυσικά σε αυτές τις περιπτώσεις απαιτείται η συνεργασία του ασθενούς».

«Τέλος, σε σοβαρές και επίμονες περιπτώσεις έχουν χρησιμοποιηθεί διάφορες χειρουργικές παρεμβάσεις που στοχεύουν είτε στη μείωση παραγωγής σάλιου είτε σε βελτίωση του νευρομυϊκού ελέγχου. Ομως οι παρεμβάσεις αυτές αποτελούν εξαίρεση και πρέπει να γίνονται μόνο σε ειδικές περιπτώσεις ύστερα από μελέτη γιατί συνοδεύονται από ανεπιθύμητες βλάβες, π.χ. απώλεια γεύσης, ξηροστομία κ.ά., και το αποτέλεσμα είναι αμφιλεγόμενο» καταλήγει ο καθηγητής Στοματολογίας.