Απολογία υπέρ {LF}του περισσότερου κράτους

Μια από τις χαρακτηριστικότερες συγκλίσεις ανάμεσα στην προηγούμενη και την τωρινή κυβέρνηση, παρά το ιδεολογικό χάσμα που αμοιβαία υποστηρίζουν ότι τους χωρίζει, ήταν η παραδοχή ότι δεν χρειαζόμαστε περισσότερο κράτος. Πιο ένθερμη η ΝΔ, πιο μετρημένος ο ΣΥΡΙΖΑ που δια στόματος Γ. Δραγασάκη είχε υποστηρίξει «πλασματικό το δίλημμα περισσότερο ή λιγότερο κράτος».

Ομως, οι μνήμες από την τραγωδία στο Μάτι, όπως και ο, ευτυχώς χωρίς μεγάλες ζημιές, σεισμός της Αθήνας, υπενθύμισαν ότι υπάρχουν στιγμές που οι πολίτες αναζητούν όντως περισσότερο κράτος, πως νιώθουν καλύτερα όταν ξέρουν ότι υπάρχει περίσσεια νοσοκόμων, πυροσβεστών, διασωστών, πως έχει ξεχωριστή σημασία το πόσα κάνει το κράτος για τη συντήρηση και αναβάθμιση των υποδομών, την επέκταση του συστήματος υγείας, την αναβάθμιση του εξοπλισμού του Πυροσβεστικού Σώματος, την επάρκεια χώρων για στέγαση και περίθαλψη, την εγγύηση της λειτουργίας των δικτύων ενέργειας ή ύδρευσης. Την κρίσιμη ώρα το κράτος επιζητούν οι πολίτες και όχι την ιδιωτική πρωτοβουλία.

Ωστόσο, η ανάγκη για λιγότερο κράτος θεωρείται εδώ και αρκετές δεκαετίες αυτονόητη αλήθεια. Οι διαρκείς αναφορές στην ανώτερη αποτελεσματικότητα του ιδιωτικού τομέα, συνοδευόμενες από τη διαρκή επιμονή ότι «το κράτος δεν μπορεί να είναι επιχειρηματίας» αποτέλεσαν τμήματα μιας ιδεολογικής ορθοδοξίας, ενώ η εκχώρηση κρατικών δραστηριοτήτων στην ιδιωτική επιχειρηματικότητα παρουσιάστηκε πάντοτε ως «απελευθέρωση».

Ολα αυτά στηρίχτηκαν στην αντίληψη της αγοράς ως μηχανισμού εγγενώς ορθολογικού. Παρ’ ότι αρχικά περιθωριακή, μια που ο Διαφωτισμός κυρίως θεωρούσε τόπο του ορθού λόγου την επιστήμη και την πολιτική συζήτηση και λιγότερο την αγορά, η θέση αυτή θα αποτελέσει βασική αιχμή αυτού που συνηθίσαμε να ονομάζουμε «νεοφιλελευθερισμό».

Ομως αυτό παραβλέπει κρίσιμα ζητήματα. Το κράτος συνδέεται με μια καθοριστική πολιτική παράμετρο της νεωτερικότητας: την αντίληψη των δικαιωμάτων ως εγγυημένων συνθηκών, παροχών και δημόσιων αγαθών. Απωθημένη ίσως από την πολιτική μνήμη, αποτυπώθηκε σε ό,τι συνηθίσαμε να αποκαλούμε κοινωνικό κράτος, υπήρξε διεκδίκηση μεγάλων αγώνων για το «κοινωνικό ζήτημα», αλλά και βασικός μηχανισμός νομιμοποίησης.

Τμήμα αυτής της παραμέτρου και η επίσης απωθημένη αλήθεια ότι στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη ο κύριος όγκος της βαριάς εκβιομηχάνισης, με συμβολική αποτύπωση τα δίκτυα παραγωγής και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας, θα ήταν αδύνατος χωρίς την καθοριστική συμβολή του κράτους.

Ταυτόχρονα, το κράτος υπήρξε το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής, όχι μόνο στη συσχέτιση με τον κοινοβουλευτισμό όσο – και ίσως περισσότερο – στη δυνατότητα που έδινε συλλογικής διεκδίκησης και απαίτησης. Οριζε δηλαδή μια πολιτική και παραγωγική διαδικασία από την οποία οι πολίτες μπορούσαν να απαιτούν και να διεκδικούν και η οποία ανταποκρινόταν στα αιτήματά τους πολύ περισσότερο από ό,τι η αγορά.

Η δημοκρατία ως προς το κράτος μπορούσε να οδηγήσει σε μεγάλες μεταρρυθμίσεις, σε διεύρυνση κοινωνικών δικαιωμάτων, σε αναδιανομή πλούτου. Αντίθετα, η υποτιθέμενη «δημοκρατία της αγοράς» υπήρξε στην πραγματικότητα εξαρχής θωρακισμένη. Ο σκληρός πυρήνας του «διευθυντικού δικαιώματος» παρέμεινε θεμελιωδώς αλώβητος έναντι των όποιων κοινωνικών διεκδικήσεων. Ακόμη και οι ελευθερίες ή η διεύρυνση δικαιωμάτων στην έκφραση, στη διαμαρτυρία, στην ταυτότητα φύλου, απαιτούσαν την κρατική εγγύηση όχι μόνο ως «μη ανάμειξη», αλλά και ως θετική κατοχύρωση.

Κατά μια παράδοξη ιστορική διαλεκτική, ακόμη και η επέκταση της αγοράς – που συχνά παρουσιάστηκε ως εκ νέου απόδειξη του ορθολογισμού της – στις τελευταίες δεκαετίες ήταν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα κρατικών παρεμβάσεων. Από τις «τεχνητές αγορές», συχνά με προνομιακούς όρους των ιδιωτών, σε χώρους όπως η ενέργεια, στην εκτεταμένη κρατική επιχορήγηση της εκχώρησης κρατικών δραστηριοτήτων σε ιδιώτες, στην υπερδιόγκωση του δημόσιου χρέους παγκοσμίως κατ’ αναλογίαν προς τη μείωση της φορολογίας των ιδιωτών, τα παραδείγματα είναι πολλά.

Κυρίως, όμως, θα ήταν επικίνδυνο να ξεχάσουμε ότι η πρόσφατη μεγάλη παγκόσμια οικονομική κρίση, οι συνέπειες της οποίας δεν έχουν πλήρως ξεπεραστεί, ήταν και η καλύτερη απόδειξη ότι μια σειρά από δόγματα σαν κι αυτά που προαναφέρθηκαν μάλλον δεν είναι αυταπόδεικτα. Γιατί η κρίση σε συνθήκες απελευθερωμένων αγορών προέκυψε και σε μεγάλο βαθμό εξαιτίας της δυναμικής τους, ενώ απαντήθηκε με εκτεταμένες κρατικές παρεμβάσεις.

Από τις φυσικές καταστροφές έως τις διαρκείς «αστοχίες» των αγορών το ερώτημα της κρατικής παρέμβασης επιστρέφει, σε πείσμα μιας «φυγής προς τα εμπρός» που παραβλέπει διδάγματα πολύ πρόσφατα για να προσπεραστούν. Η «δημοκρατία της αγοράς», ήτοι η θωράκιση της οικονομικής πολιτικής από κάθε λαϊκή παρέμβαση (από τα προσφιλή στην Ευρωπαϊκή Ενωση «αυτόματα δημοσιονομικά φρένα» έως τις ανεξάρτητες – και άρα ανεξέλεγκτες- κεντρικές τράπεζες) απλώς έχει ενισχύσει την τρέχουσα κρίση νομιμοποίησης.