Αλλάζει εύκολα πρόσωπο αυτή η πόλη;

Είναι το ερώτημα που τίθεται αυτομάτως μετά τις πρωθυπουργικές εξαγγελίες: Θα αναπνεύσει έναν διαφορετικό αέρα κανείς στον αστικό ιστό εάν το Πολυτεχνείο γίνει μουσείο, οι φυλακές Κορυδαλλού πάρκο και τα Λιπάσματα Δραπετσώνας κόμβος καινοτομίας; Το ερώτημα μπορεί να διατυπωθεί και πιο απλά: Αλλάζει εύκολα πρόσωπο μια πόλη; Και ναι και όχι. Δεν άλλαξε, για παράδειγμα, τίποτε στην Αθήνα από εκείνη την ημέρα του Μαρτίου του 2015 που ο τότε αναπληρωτής υπουργός Παραγωγικής Ανασυγκρότησης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας Γιάννης Τσιρώνης είχε αναγγείλει την «αναδόμηση της Αθήνας από το μηδέν».

Το σχέδιο, όπως το είχε παρουσιάσει ο ίδιος ο Τσιρώνης σε συνέντευξή του στη «Ναυτεμπορική», προέβλεπε την πλήρη κατεδάφιση υποβαθμισμένων γειτονιών στη θέση των οποίων θα αναδύονταν νέες όπου τα κτίρια θα είχαν χαμηλότερο συντελεστή, μεγαλύτερο ύψος, ελεύθερους χώρους και ενεργειακή υδατική αυτοτέλεια. Θα εξαφανίζονταν ας πούμε τα Σεπόλια όπως τα γνώρισε ο Γιάννης Αντετοκούνμπο για να υψωθεί μια γειτονιά όπως αυτή που ζει τώρα.

Σαν το Παρίσι του 19ου αιώνα

Αν δεν θυμάται κανείς εκείνο το σχέδιο σήμερα, το σχέδιο που είχε γίνει ακόμη και πρωτοσέλιδο στα «ΝΕΑ», είναι επειδή δεν ακούστηκε ούτε μια φορά ο ήχος της βαριοπούλας. Αντίθετα ακούστηκε σε ολόκληρο το Παρίσι του 19ο αιώνα όταν ο Ναπολέων Γ’ είχε την ιδέα να ανοικοδομήσει την πόλη. Την εκτέλεση ανέλαβε ο περιφερειάρχης του Σηκουάνα, βαρώνος Ζορζ Εζέν Οσμάν. Και την ανέλαβε κατά γράμμα γκρεμίζοντας ολόκληρο το Παρίσι για να το ξαναχτίσει από την αρχή. Το έργο τελείωσε έπειτα από 17 ολόκληρα χρόνια και 25.000 σπίτια που κατεδαφίστηκαν για να χτιστούν στη θέση τους 75.000 κτίρια, τρία μεγάλα πάρκα και 50 λεωφόροι.

Για να γίνει η πόλη του Φωτός αυτή που είναι σήμερα χρειάστηκε να εκδιωχθούν πολλοί φτωχοί Παριζιάνοι από τις εργατικές συνοικίες και μια λογική που δεν απαντούσε στην αισθητική αλλά στην ασφάλεια. Είναι, έλεγε αυτή η λογική, πολύ πιο εύκολο να κυνηγάς τους επαναστάτες σε μεγάλες λεωφόρους απ’ ό,τι στα σκοτεινά και λαβυρινθώδη σοκάκια του Ιλ ντε λα Σιτέ.

Το σχέδιο Μητσοτάκη δεν πάσχει ασφαλώς από τον ίδιο φαραωνισμό. Αλλά μπορεί να διακρίνει κανείς σε αυτό την ίδια λογική. Πώς διώχνεις, ας πούμε, τους μπαχαλάκηδες από το Πολυτεχνείο; Μετατρέποντάς το σε μουσείο, είναι η απάντηση. Δημιουργείς έναν ενιαίο χώρο με το Αρχαιολογικό Μουσείο και το Ακροπόλ για να σταματήσει το κυνηγητό τουλάχιστον στη λεωφόρο Πατησίων. Και με την ανάπλαση των Εξαρχείων το κυνηγητό μπορεί να σταματήσει και στα στενοσόκακα μιας γειτονιάς στην οποία, τουλάχιστον η προηγούμενη κυβέρνηση, είδε σε αυτήν μια χαρούμενη Μονμάρτη.

Η βασική ένσταση

Με τόσο γαλλικό άρωμα, η βασική ένσταση μπορεί να τεθεί και ως εξής. Θα διανοείτο κανείς στη Γαλλία, ακόμη και με τις αυτοκρατορικές περγαμηνές του Ναπολεόντα Γ’ ή τις αυτοκρατορικές φιλοδοξίες του Εμανουέλ Μακρόν, να μετατρέψει το Ππανεπιστήμιο της Σορβόννης σε μουσείο για να αποτρέψει τον κίνδυνο ενός νέου Μάη του ’68; Δια της άρνησης της ιστορίας του και της αλλαγής της ταυτότητας κτιρίων που αποτελούν ιστορικά τεκμήρια εξασφαλίζει ένα κράτος την ασφάλειά του; Και δεν είναι ακριβώς αυτή η αλλαγή της χρήσης μια ήττα απέναντι στην ανομία;

Αν η χθεσινή παραίτηση του πρύτανη του ιδρύματος συνδέθηκε αμέσως με αυτήν την αλλαγή χρήσης χωρίς, όπως έσπευσε να διευκρινίσει ο ίδιος, να έχει καμία απολύτως σχέση, είναι ακριβώς επειδή το κτίριο του ΕΜΠ είναι φορτωμένο με πολύ ισχυρούς συμβολισμούς. Και με τόσο ισχυρούς συμβολισμούς εύκολα φαντάζεται κανείς τις ενστάσεις που λέγονται. Μα να γίνει η εξέγερση του Πολυτεχνείου μουσειακό είδος; Μπορεί να φανταστεί κανείς κι εκείνες που δεν λέγονται. Η αλλαγή της χρήσης, ψιθυρίζουν οι κακές γλώσσες, δεν θα ξεβολέψει μόνο τους μπαχαλάκηδες, θα ξεβολέψει και τους καθηγητές της Αρχιτεκτονικής που διατηρούν τα γραφεία τους στο κτίριο. Και κανένας, πολύ περισσότερο κανένας αρχιτέκτονας, δεν θέλει να τρέχει από το κέντρο της πόλης στη μακρινή και απρόσωπη πολυτεχνειούπολη του Ζωγράφου – ακόμη και αν στην πόλη σπάνια διακρίνει κανείς την αρχιτεκτονική έμπνευση…

Αν όπου κλείνει ένα πανεπιστήμιο ανοίγει ένα μουσείο, τότε όπου κλείνει μια φυλακή φυτρώνει ένα πάρκο. Το σχέδιο της μεταφοράς των φυλακών του Κορυδαλλού στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι καινούργιο, έχει κατατεθεί και στο παρελθόν ως πρόταση – πρόταση που είχε την ίδια τύχη με το συριζαϊκό σχέδιο «Αναδόμηση της Αθήνας από το μηδέν». Η φιλοσοφία πάντως είναι η ίδια. Ο Κορυδαλλός αναβαθμίζεται αισθητικά, ενώ παράλληλα απομακρύνεται από την πρωτεύουσα αυτό που ξεκίνησε ως κέντρο μεταγωγών και που, με τη μετατροπή του σε φυλακή, εξελίχθηκε σε κέντρο του οργανωμένου εγκλήματος. Οι νέες, είπε χθες ο υπουργός Χρυσοχοΐδης στη Βουλή, θα γίνουν εντός Αττικής αλλά εκτός οικιστικού ιστού.

Οι θαυμαστές Παλαιοκώστα

Εδώ δεν υπάρχει καμία ιστορική μνήμη που πρέπει να διαφυλαχτεί – εάν εξαιρέσει κανείς τους θαυμαστές του Παλαιοκώστα και των αποδράσεων με ελικόπτερο που μπορεί να ζητήσουν τη δημιουργία επιμνημόσυνου γλυπτού. Κατά τ’ άλλα, όμως, οι φυλακές του Κορυδαλλού δεν είναι οι φυλακές του Ιφ όπου σάπιζε, μέχρι να δραπετεύσει κι εκείνος, ο μυθιστορηματικός και πραγματικά αθώος κόμης Μοντεχρήστος. Οπως τα παλιά Λιπάσματα της Δραπετσώνας δεν έχουν το βιομηχανικό παρελθόν που θα απέτρεπε τη μετατροπή τους σε κόμβο καινοτομίας. Το σχέδιο είναι λιγότερο φιλόδοξο από το παλαιότερο της ΝΔ που ήθελε τη Δραπετσώνα πίστα της Φόρμουλα 1. Μοιάζει και πιο ρεαλιστικό αλλά και πιο ευφάνταστο από εκείνο του ΣΥΡΙΖΑ που ήθελε στη θέση των παλιών Λιπασμάτων ένα πάρκο, δηλαδή άλλον έναν προαναγγελθέντα μαρασμό όπως αυτός που έζησε το Ιλιον με το πάρκο Τρίτση.

Τι μένει στο τέλος; Το Τατόι. Εδώ δεν είναι οι νοσταλγοί του Παλαιοκώστα που θα μπορούσαν να ενοχληθούν αλλά οι νοσταλγοί του Στέμματος. Πρότυπη αγροτοδιατροφική μονάδα ειδικής ετικέτας και ξενοδοχεία εκεί όπου άλλοτε ξεκουράζονταν οι εστεμμένοι; Και τι μουσείο θα είναι αυτό το «ειδικό μουσείο»; Δεν μπορεί παρά να το περιμένει κανείς σε μια χώρα που όχι μόνο συνηθίζει να παράγει σταθερά περισσότερη ιστορία από αυτή που μπορεί να καταναλώσει, αλλά και συνηθίζει να ιδεολογικοποιεί τα πάντα – από τους δραπέτες του Κορυδαλλού έως τους βασιλικούς στάβλους. Αυτή η υπερπαραγωγή και αυτή η έξη απαντούν εν μέρει στο αρχικό ερώτημα. Πόσο εύκολα μπορεί να αλλάξει πρόσωπο όχι οποιαδήποτε πόλη αλλά ειδικά αυτή η πόλη; Καθόλου εύκολα, είναι η απάντηση, ακόμη και αν ο Κυριάκος Μητσοτάκης είχε τις διαθέσεις του βαρώνου Ζορζ Εζέν Οσμάν. Αξίζει όμως να προσπαθήσει κανείς. Οχι για να μετατρέψει την Αθήνα σε Παρίσι. Αλλά τουλάχιστον για να την κάνει μια βιώσιμη, φιλική στον χρήστη πόλη.