Λοιμοί, λιμοί, σεισμοί, {LF}πυρ, πλημμύρες

Η μεγάλη φυσική καταστροφή στη Χαλκιδική τραγικά συμπίπτει με την παράσταση του «Οιδίποδα Τυράννου» που παίχθηκε πριν μια βδομάδα στην Επίδαυρο. Αλλες μεγάλες φυσικές καταστροφές συμπίπτουν με μεγάλα, επίσης, κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας που έχουν ως πλαίσιο τρομερών γεγονότων μεγάλες, φυσικές καταστροφές.

Ετσι, στην αυγή του πολιτισμού, οι μύθοι αναφέρουν τέτοια καταστροφικά φαινόμενα. Στην αρχαία Ελλάδα ο μύθος αφηγούνταν μια περίοδο που η γη δεινοπάθησε από τα κατακλυσμιαία φαινόμενα που εξαφάνισαν το ανθρώπινο είδος, ενώ διασώθηκε ένα ζεύγος, ο Δευκαλίων και η Πύρρα, που ξαναδημιούργησαν την ανθρωπότητα, πετώντας, καθώς προχωρούσαν στην έρημο γη, πέτρες, από τις οποίες, πέφτοντας, γεννιούνταν άνθρωποι, άντρες από τον Δευκαλίωνα, γυναίκες από την Πύρρα.

Ενας άλλος κατακλυσμός, στην εβραϊκή αυτός παράδοση, μιλάει για την καταφυγή πάλι ενός ζεύγους, το ζεύγος Νώε, μέσα σε μια κιβωτό, την ώρα που πλημμύριζε το γήινο σύμπαν από την κατακλυσμιαία βροχή. Σε αυτήν την κιβωτό διασώθηκαν και ζεύγη από όλα τα ζώα της οικουμένης και φυτά κάθε συνομοταξίας.

Τι σημαίνουν, άραγε, αυτές οι δύο παραδόσεις που συμπληρώνονται και από μία τρίτη που καταγράφει η ινδική Μαχαμπχαράτα; Παραδόσεις που κατατίθενται και στα μεγάλα κείμενα των λαών στον Ησίοδο και στην Παλαιά Γραφή και, όπως είπα πριν, και στο έπος των Ινδών; Αφήνω πως οι εθνολόγοι που συλλέγουν παραδόσεις των λαών της Αφρικής και των πηγών του Αμαζονίου μας πληροφορούν πως στην αρχαία μνήμη όλων των λαών και των χρωμάτων υπάρχει και μια καταστροφή.

Ο μεγάλος πολιτισμός των Ινκας, η Βαβυλώνα και, βέβαια, η Τροία χάθηκαν από σεισμούς, πλημμύρες, λοιμούς και λιμούς, πυρκαγιές. Η «Ιλιάδα», με τη φοβερή εικόνα ενός λοιμού ξεκινάει. Χιλιάδες πτώματα σωρεύονται άταφα, χτυπημένα από μια θεομηνία, δηλαδή μια μανία θεού, του Απόλλωνα. Εχω γράψει κι άλλοτε ότι μία από τις τρομακτικότερες και μεγαλειωδώς υπέροχες εικόνες στην παγκόσμια ποίηση είναι ο θυμός του ποταμού της Τροίας που ξεχείλισε από πτώματα και άρχισε να τα «ξερνάει» στον κάμπο γύρω του.

Με έναν τέτοιο, ανάλογο λοιμό στοιχειώνεται και η αρχή της Ιστορίας του Θουκυδίδη. Η αρρώστια, που αποδεκάτισε το ένα τρίτο του πληθυσμού στην Αττική, ξέσπασε όταν οι πολιορκημένοι από τους Σπαρτιάτες Αθηναίοι κουβάλησαν εντός των τειχών τα ζώα της υπαίθρου (πρόβατα, γίδια, άλογα, ταύρους, αγελάδες κ.ά.) για να γλιτώσουν από τους πολιορκητές που, όπως κάθε καλός πολιορκητής, πρέπει να τρέφεται από τον εχθρό και να μην περιμένει εφόδια από τη μακρινή πατρίδα.

Ο Σοφοκλής στον «Οιδίποδα Τύραννο» ξεκινάει την τραγωδία με ένα πλήθος έντρομων πολιτών που αποδεκατίζονται από έναν θανατηφόρο λοιμό και έρχονται να ζητήσουν βοήθεια από τον Οιδίποδα που, πριν από λίγα χρόνια, είχε σώσει τη Θήβα από τη Σφίγγα. Ο «Οιδίπους» παίχθηκε ενόσω ο πραγματικός λοιμός έσπερνε το θανατικό στην Αθήνα!

Γνωρίζουμε ότι χρόνια πολλά αργότερα, στον 10ο μ.Χ. αιώνα, μέγας λοιμός, χολέρα, έπεσε στην Αττική, πέθαναν χιλιάδες κάτοικοι, οι υπόλοιποι ξενιτεύτηκαν και η φήμη λέει πως αρρώστησε και πέθανε και ο ηγεμόνας της πόλης. Στην έρημη πλέον, για χρόνια, Αττική ήρθαν αργότερα να βοσκήσουν τα κοπάδια τους, κατεβαίνοντας από τον Βορρά, αρβανίτες ποιμένες και εγκαταστάθηκαν, δίνοντας τα δικά τους ονόματα στην περιοχή (Λιόσια, Μενίδι, Λιόπεσι, Μάνδρα κ.ά.).

Μεγάλωσα στην επαρχία και παλιοί, γιαγιάδες και γιατροί, θυμούνταν την επιδημία ελονοσίας που αποδεκάτισε πληθυσμούς. Βέβαια, πρόσφατος είναι ο άλλος λιμός, η θανατηφόρα πείνα, που δημιούργησε πάλι εκατόμβες νεκρών στην Κατοχή, το 1941, κυρίως στην Αθήνα. Ημουν μικρό παιδί και τον χειμώνα του ’41, γύρω στα Χριστούγεννα, έφτασε μέσα στο χιόνι ένας θείος μου, από την επαρχία που ζούσε μαζί με τη γιαγιά, και μας έφερε λαδάκι, καρβέλια ψωμί, ελιές και… λουκάνικα. Ηταν τότε (και το έχω καταθέσει ξανά εδώ) που φιλοξενήσαμε το άλογο του θείου που έσερνε το αμάξι μέσα στον διάδρομο και στα πλακάκια του σπιτιού μας!

Το Λονδίνο υπέφερε συχνά, στα χρόνια και της Ελισάβετ, από χολέρα, με χιλιάδες νεκρούς. Γνωρίζουμε πως το Παλάτι χρειάστηκε να μετακομίσει σύσσωμο σε νότιες περιοχές, και μάλιστα, σε κήπους της νέας εγκατάστασης της Αυλής. Ο θίασος του Σαίξπηρ, εκμεταλλευόμενος το φυτικό περιβάλλον και τους λαϊκούς κατοίκους της περιοχής, έγραψε και έπαιξε το «Ονειρο θερινής νύχτας», με δάση όπου χάνονται εραστές, νεράιδες και μαστόρους! Αλλά και στην «Τρικυμία» ναυαγοί φτάνουν στο απόμακρο νησί, όπου έχει καταφύγει εξόριστος ο Πρόσπερο με την κόρη του, ζώντας με το τέρας Κάλιμπαν και τα αερικά. Οι ιστορικοί του Μεσαίωνα μας πληροφορούν πως πανδημίες ξεκλήριζαν την Ευρώπη που, συχνά, ερήμωνε και έτσι βρήκαν χώρο και ευκαιρία να πλημμυρίσουν τη Μεσευρώπη Ούννοι, Γότθοι, Βησιγότθοι, Αλαμάνοι, Τεύτονες που δημιούργησαν τη Νέα Ευρώπη. Αλλά και φυλετικές, και κυρίως θρησκευτικές έριδες, οδήγησαν σε ολοκαυτώματα, όπως, λ.χ., η φονική Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου. Από την άλλη μεριά, ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά κείμενα της ευρωπαϊκής πεζογραφίας, το «Δεκαήμερο» του Βοκκάκιου περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο κάποιοι πλούσιοι της Φλωρεντίας, για να γλιτώσουν από την πανώλη που είχε απλωθεί και αποδεκάτιζε χιλιάδες, κλεισμένοι με ασφάλεια σε έναν πύργο περνούν τον καιρό τους αφηγούμενοι ευτράπελες και ερωτικά τολμηρές ιστορίες, εκατό, δέκα κάθε μέρα, το δεκαήμερο που απομονώθηκαν. Πρόκειται για ένα από τα πιο εξαίσια κείμενα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας.

Αλλά ας μην πάμε μακριά, το αριστούργημα του Διονυσίου Σολωμού και ένα από τα σημαντικότερα ποιητικά κείμενα της Ευρώπης του 19ου αιώνα, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», αναφέρεται στο μεγάλο θανατικό που είχε πέσει μέσα στο πολιορκημένο Μεσολόγγι. Γνωρίζαμε και από τους ιστορικούς, τον Κασομούλη, τον Σπυρίδωνα Τρικούπη, πως οι πολιορκημένοι έφαγαν νεκρά ζώα και, πιθανόν, κάποιοι και νεκρά παιδιά!

Μια άλλη, μαζική κι αυτή φυσική καταστροφή, είναι η κατάρρευση στοάς σε ορυχείο της Νότιας Αμερικής, όπου εκατοντάδες εργάτες που εργάζονταν στα έγκατα της γης εγκλωβίστηκαν, όταν η γη υποχώρησε, μην αντέχοντας το κενό που είχε δημιουργηθεί κάτω την επιφάνειά της. Δεν είναι, εξάλλου, πολλά τα χρόνια που είδαμε και ζήσαμε, ως έντρομοι θεατές, τους χιλιάδες νεκρούς από το τσουνάμι στην Ασία.

Παρ’ όλα αυτά, δεν είμαστε ποτέ προετοιμασμένοι ν’ αντιμετωπίσουμε, – και δεν εννοώ την αυτονόητη κρατική αντιμετώπιση – τις ψυχολογικές επιπτώσεις μιας θεομηνίας, όπως συνέβη με την πυρκαγιά στο Μάτι και τις πλημμύρες στη Μάνδρα.

Η λογοτεχνία, όπως ήδη σημείωσα, κατέγραψε τις ανθρώπινες αντιδράσεις. Αλλά και το σινεμά κατόρθωσε να περιγράψει τον άνθρωπο μέσα σε φυσικές καταστροφές και να αξιολογήσει την αντοχή των ηθικών του κριτηρίων εν κρίσει.

Δεν χρειάζεται να το ξαναγράψω, αλλά χρειάζεται, κάθε φορά, για την αυτογνωσία μας, να ξαναγυρίζουμε στον Θουκυδίδη που, ως γιατρός, περιγράφει τον λοιμό της Αθήνας από τον οποίον προσεβλήθη, και κυρίως τον τρόπο με τον οποίο άλλαξαν τα ήθη προς το χειρότερο των συμπολιτών του, στη διάρκεια του πολέμου, με τα εκτεθειμένα πτώματα του λοιμού.

Ο μεγαλοφυής Μπέκετ στο «Τέλος του Παιχνιδιού» καταγράφει τις τελευταίες στιγμές του ανθρώπου του καιρού μας μέσα σε ένα καταφύγιο, ενώ απέξω μαίνεται ένας κατακλυσμός και τα νερά συνεχώς ανεβαίνουν.

Υπάρχει, άραγε, Νέα Κιβωτός;

Θα βρεθεί ένας νέος Δευκαλίων να κάνει τις πέτρες ανθρωπότητα;

Οικολογική αλλαγή λένε τώρα την Ιστορία της Φύσης…