Από {LF}προβληματικό παιδί, {LF}παράδειγμα {LF}προς μίμηση

Το καναρίνι στο ορυχείο. Ο ασθενής της Ευρώπης. Το προβληματικό παιδί. Μια προειδοποίηση. Και το μεγαλύτερο σε διάρκεια πείραμα εκεί που η οικονομία συναντά την πολιτική, με πολύ βαριές κοινωνικές επιπτώσεις. Ολα αυτά ήταν η Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Μπορεί ένας κύκλος να έκλεισε για εμάς με τις εκλογές της περασμένης Κυριακής, όμως δεν συνέβη το ίδιο και για την Ευρώπη σε σχέση με την Ελλάδα. Η κληρονομιά της κρίσης μας αποτελεί ακόμα σημαντικό παράγοντα, γίνεται πολιτικό επιχείρημα και προειδοποίηση. Και κάτι άλλο. Μέχρι τώρα μας χρησιμοποιούσαν ως παράδειγμα προς αποφυγή. Τώρα σιγά – σιγά φαίνεται να γινόμαστε και παράδειγμα προς μίμηση.

Η ένταξη της Ελλάδας στον μηχανισμό διάσωσης το 2010 έγινε χωρίς κανείς να μπορέσει να υπολογίσει ακριβώς τις συνέπειες. Σήμερα, η χώρα μας αποτελεί αντικείμενο μελέτης από πολιτικούς, οικονομολόγους και κοινωνιολόγους σε πολλά επίπεδα. Μεταξύ άλλων και ένα πείραμα ισορροπίας μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και ευρωπαϊκής ενότητας, που ακόμα κυριαρχεί σε πολλές συζητήσεις στην Ευρώπη. Διαθέτει μια δυναμική τόσο ψυχολογική όσο και πολιτική καθώς ξεπερνά τις χρηματοπιστωτικές και ηθικές υποχρεώσεις της συμμετοχής στην ΕΕ και στην ευρωζώνη. Ενα τεστ για το πόση λιτότητα μπορεί να αντέξει μια χώρα χωρίς να διαλυθεί πλήρως, για το εάν η χώρα έπρεπε να τιμωρηθεί για τα πρότερα λάθη και για το εάν το να είναι κάποιος μέλος της ΕΕ και της ευρωζώνης είναι, τελικά, θετικό ή αρνητικό.

Στην Ιταλία, για παράδειγμα, ο λαϊκιστής υπουργός Εσωτερικών Ματέο Σαλβίνι δεν παραλείπει κάθε λίγες ημέρες να τονίζει πως δεν θέλει η χώρα του «να έχει την ίδια μοίρα με την Ελλάδα». Για τον ηγέτη της Λέγκας αυτό σημαίνει παραχώρηση εθνικής κυριαρχίας στους «κακούς» της ΕΕ, οι οποίοι κατόπιν θα επιβάλλουν σκληρή λιτότητα στην Ιταλία. Το κόμμα του φλερτάρει εδώ και καιρό με την ιδέα της εξόδου από την ευρωζώνη ή ακόμα και την υιοθέτηση προσωρινών IOUs ως παράλληλο νόμισμα (κάτι που θυμόμαστε κι εμείς από την εποχή υπουργού Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη).

Το περσινό καλοκαίρι, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη η τραγωδία με την πυρκαγιά στο Μάτι, ο Φεντερίκο Φουμπίνι, αρχισυντάκτης στην ιταλική εφημερίδα «Corriere della Sera» έθεσε το ερώτημα του κατά πόσον οι περικοπές στον κρατικό προϋπολογισμό επηρέασαν την ικανότητα του ελληνικού κράτους να περιορίσει τις τεράστιες επιπτώσεις, νωρίτερα. Οπως περιγράφει ο έμπειρος δημοσιογράφος «σε όλη την καριέρα μου δεν είχα τόσες πολλές αντιδράσεις σε ένα άρθρο. Από Ιταλούς που ανησυχούσαν, από αρμοδίους που έσπευδαν να μελετήσουν τα στοιχεία, ακόμα και από την Κομισιόν που ήθελε να διαψεύσει οποιαδήποτε σχέση μεταξύ των δύο». Ολα αυτά, λέει ο συγγραφέας του βιβλίου «Per Amor Proprio: Γιατί η Ιταλία πρέπει να σταματήσει να μισεί την Ευρώπη (και να σταματήσει να ντρέπεται για τον εαυτό της)», «δείχνουν πόσο ευαίσθητο παραμένει το θέμα της Ελλάδας για την Ευρώπη».

Η σκιά του τρόπου χειρισμού της κρίσης του ελληνικού χρέους έπεσε βαριά τον περασμένο μήνα και στις συζητήσεις για τη δημιουργία ξεχωριστού κοινού προϋπολογισμού των 19 χωρών της ευρωζώνης, ώστε να παρεμβαίνουν στη νομισματική πολιτική σε περιπτώσεις κρίσης – κάτι που επιθυμεί ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν αλλά καθόλου δεν θέλει η γερμανίδα καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ. Και αυτό επειδή στη γερμανική πολιτική και λαϊκή φαντασίωση, η Ελλάδα αποτέλεσε το υπέρτατο παράδειγμα σπάταλης χώρας την οποία χρειάστηκε να διασώσει η αξιόπιστη Γερμανία – ασχέτως εάν τα χρόνια προ κρίσεως η Γερμανία επωφελείτο από μια Ελλάδα που αγόραζε γερμανικά προϊόντα με χρήματα που δανειζόταν από γερμανικές τράπεζες.

Μισή μεσογειακή και μισή βόρεια, τόσο γεωγραφικά όσο και πολιτικά, η Γαλλία έχει πιο περίπλοκη στάση απέναντι στην Ελλάδα, που επηρεάζεται και από την, επίσης περίπλοκη, σχέση Παρισιού – Βερολίνου. «Νομίζω ότι είμαστε ασαφείς», λέει στο περιοδικό Atlantic ο οικονομολόγος Ζαν Πιζανί-Φερί, μιλώντας εκ μέρους της Γαλλίας. Κομμάτι του γαλλικού κατεστημένου βλέπει τη Γαλλία από την ίδια μεριά με τη Γερμανία, μια χώρα που δανείζει την Ελλάδα. Ομως ταυτόχρονα, υπάρχει περισσότερη γαλλική συμπάθεια για τα δεινά που προκάλεσε η λιτότητα στην χώρα μας. «Η Ελλάδα είναι σαν μια μεγαλοποιημένη εικόνα μας», προσθέτει ο Πιζανί-Φερί. «Υπάρχει ένα είδος μόνιμου δισταγμού: αισθανόμαστε ως δανειστές ή ως Ελληνες;».

Στη Βρετανία του Brexit, τα μαθήματα από την Ελλάδα είναι πολλά αν και δεν υπάρχει συμφωνία για το τι σημαίνουν. Το 2010, μόλις δύο χρόνια αφότου η Βρετανία έδωσε δισεκατομμύρια για να διασώσει τις τράπεζές της και δημιουργώντας τεράστιο έλλειμμα στον προϋπολογισμό της, ο Ντέιβιντ Κάμερον, τότε επικεφαλής της αντιπολίτευσης, προειδοποιούσε ότι άλλα πέντε χρόνια κυβέρνησης Εργατικών θα μετέτρεπε το Ηνωμένο Βασίλειο σε Ελλάδα – η Ελλάδα είχε ήδη γίνει συνώνυμο του χάους και της κρίσης. Λίγο αργότερα ο Κάμερον έγινε πρωθυπουργός. Για τον Τζέρεμι Κόρμπιν, σημερινό ηγέτη των βρετανών Εργατικών, η λέξη-κλειδί είναι «πασοκοποίηση» – η διάλυση ενός κεντροαριστερού κόμματος που υποστηρίζει τη λιτότητα. Οσο για τον Μπόρις Τζόνσον, το φαβορί για την πρωθυπουργία, έχει προειδοποιήσει ότι η εμπειρία της Ελλάδας αποτελεί «μάθημα για την απόλυτη παράνοια σε οποιαδήποτε χώρα επιτρέψει να την εκφοβίσουν οι διαπραγματευτές της ΕΕ».

Υπάρχουν και άλλα μαθήματα. Ο Τσαρλς Γκραντ, διευθυντής του Κέντρου Ευρωπαϊκής Μεταρρύθμισης θεωρεί πως τα όσα έγιναν στη χώρα μας δείχνουν, ειδικά για τις μικρές χώρες, πως εάν είσαι στην ευρωζώνη «δεν μπορείς να ακολουθήσεις μια άλλη οικονομική πολιτική. Ο συνδυασμός κανόνων της ΕΕ και των χρηματαγορών επέβαλλε ενός είδους ορθοδοξία στην Ελλάδα και, πιθανότατα, το ίδιο αποτέλεσμα θα υπάρξει και με την Ιταλία».

Για κάποιους στην Ευρώπη, η μεταμόρφωση του Αλέξη Τσίπρα από αριστερό πολιτικό σε πρωθυπουργό που επέβαλλε όλα τα μέτρα λιτότητας που του ζήτησαν οι Βρυξέλλες προσφέρει ένα μάθημα για το πώς οι λαϊκιστές αλλάζουν στην εξουσία, όταν έρχονται αντιμέτωποι με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς ή τις αγορές. Ομως, την ίδια στιγμή, παρατηρεί ο Μαρκ Λέοναρντ του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων, έμαθε και η ΕΕ κάτι από την ελληνική κρίση: «Οτι χρειάζεται να κάνει πιο ισορροπημένες οικονομικές συμφωνίες. Τελικά, η Ελλάδα αποτέλεσε ένα σημαντικό τρυβλίο Petri για την αυστηρή γερμανική οικονομική θέση, που δεν πέτυχε».

Με πολλές χώρες της Ευρώπης να διολισθαίνουν προς τον λαϊκισμό, η Ελλάδα φαίνεται να έχει περάσει πλέον από αυτήν τη φάση. Ο λαϊκισμός όταν ανέρχεται στην εξουσία, δύσκολα μπορεί να υλοποιήσει τα όσα έχει υποσχεθεί. Και απογοητεύει τους ψηφοφόρους του, που απομακρύνονται από εκείνο που ευκαιριακά τους εντυπωσίασε. Και αυτό, ίσως είναι άλλο ένα μάθημα για τους Ευρωπαίους από την Ελλάδα. Τα πράγματα μπορεί να αλλάξουν, αλλά και να αλλάξουν πάλι.