Αισιόδοξη τραγωδία

Είμαι για λίγο χρόνο στην εξοχή, συγκεκριμένα σε μια κωμόπολη με κήπους, κοντά στην Αθήνα και λίγο μακριά από τη θάλασσα που για να τη χαρεί κανείς πρέπει να «ιππεύσει» αρκετούς «ίππους». Χαίρομαι κάθε φορά που απολαμβάνω την ηρεμία της εξοχής, την ήσυχη ροή των μικρών πόλεων, ενώ συνάμα η σύγχρονη τεχνολογία, κάθε φύσεως, σου εξασφαλίζει τροφή, φάρμακα, θέαμα, ασφάλεια, μέσα συγκοινωνίας και τηλεπικοινωνίας. Μπορώ να συζητώ με μακρινούς και αλλοδαπούς φίλους, να στέλνω ομοιοτυπίες, να λαμβάνω μηνύματα γραπτά, προφορικά και οπτικά και συνάμα να ακούω το θρόισμα των δέντρων του κήπου, τα κελαηδίσματα των πουλιών που φωλιάζουν στη λεύκα, αλλά και τον παλιατζή, τον μανάβη, τον ψαρά και τον εμποράκο που διαλαλεί τα προϊόντα του, πρώτης ανάγκης ή προικώα, καρέκλες πτυσσόμενες, σωλήνες ποτίσματος, φάκες για τα ποντίκια, κλουβιά για την καρδερίνα ή το αηδόνι.

Αλλά όχι σπάνια και βιβλία (και με έκπληξη όχι μόνο μπεστ σέλερ). Αγόρασα κάποτε πριν από λίγα χρόνια τον «Φάουστ» του Γκαίτε και τις μπαλάντες του Σίλερ (πιθανόν από βιβλιοπώλη που πέθανε ή συνταξιοδοτήθηκε και οι συγγενείς, άλλης απασχόλησης πολίτες, τα έδωσαν στους βιβλιοπώλες με το καρότσι – έχω φτιάξει βιβλιοθήκες από πλανόδιους βιβλιοπώλες πριν από δεκαετίες, κυρίως παλιούς εξορίστους στη Σόλωνος και στη Μασσαλίας, όταν εκεί έδρευε η Φιλοσοφική, η Νομική και το Μαθηματικό Τμήμα). Τώρα στα φορτηγάκια των πλανόδιων πωλητών βρίσκεις συχνά και απροσδόκητα βιβλία δίπλα σε πλαστικές κρεμάστρες, πλαστικές ποδιές κουζίνας, κατσαβίδια, σφυριά, τσουγκράνες, φτυάρια, παλιούς κάλυκες οβίδων για ανθοδοχεία και όχι σπάνια γυαλιά πρεσβυωπίας που τυχαίνει οι βαθμοί τους να εξυπηρετούν αγρότες, κηπουρούς, ποιμένες που έχουν αποσυρθεί.

Μου έτυχε κάποτε να βρω σε πλανόδιο παλιατζή πλήρες σώμα εφημερίδων της Κατοχής ή του Εμφυλίου που οι συγγενείς του συλλέκτη τις ξεφορτώθηκαν μετά την εκδημεία του φιλαναγνώστη παππού.

Αλλά ας επανέλθω στην αυλή του εξοχικού οικισμού (με τη σημασία της λέξης στον Παπαδιαμάντη). Η αυλή είναι στρωμένη με μαλτεζόπλακες. Οι αρμοί είναι από τσιμέντο στο χρώμα της πλάκας. Κάθε πρωί πίνοντας τον καφέ μου κάτω από τα κεραμίδια του στέγαστρου της μικρής βεράντας για ώρες βλέπω να κυκλοφορούν με αστραπιαία κίνηση κάτι μικρά μυρμήγκια, όχι μεγαλύτερα από ένα τρίτο του χιλιοστού. Θα έλεγα περισσότερο διακρίνεις την κίνηση παρά το σώμα που κινείται. Στον παρατηρητή αυτή η τρελή κίνηση πιθανόν να φαίνεται ακατανόητη και άσκοπη. Ο χώρος, το πλακόστρωτο δεν έχει τροφή κι αν έχει πέσει κανένα ψίχουλο δεν φαίνεται να ενδιαφέρει τους περίεργους δρομείς, αν και σκέφτομαι πως και το μικρότερο ψίχουλο έχει τριπλάσιο όγκο από τον δαιμόνια αλλόφρονα δρομέα.

Σκέφτομαι συχνά πως με την κούπα του καφέ πηγαίνοντας στη θέση μου για να τον απολαύσω και μην προσέχοντας πού πατώ θα έχει τύχει να έχω πατήσει και λιώσει μερικούς από τους δαιμόνιους δρομείς. Και ομολογώ όταν το σκέφτομαι στενοχωριέμαι. Συχνά στην πόλη, ενώ είναι σίγουρο πως στα πεζοδρόμια και στα ρείθρα των λεωφόρων που κυκλοφορούν αυτά τα αλλόφρονα μυρμήγκια, ποιος τα προσέχει.

Οταν λοιπόν στην ησυχία του μικρού κήπου και στην απόσταση από την κίνηση αυτοκινήτων και ανθρώπων άρχισα να τα εντοπίζω, ομολογώ πως με κατέλαβε μια βαθιά συγκίνηση. Αυτό το αεικίνητο πραγματάκι είναι ζωντανό, είναι φορέας ζωής, γεννήθηκε, δρα, αγωνίζεται να επιβιώσει, αναζητεί τροφή και βέβαια αναζητεί τη συνέχεια, θέλει απογόνους, να αφήσει κάποιον πίσω του. Αλήθεια γιατί θα πρέπει να αποκλείσω από το ζωντανό πραγματάκι να έχει επιθυμίες, να επιδιώκει σύντροφο, να ζευγαρώνει, να γεννά παιδιά ή αβγά, να γεμίζει τον κόσμο με απογόνους. Σίγουρα αυτό το τρελό ζωύφιο δεν κάνει τέχνη, δεν γράφει ποιήματα, δεν συγκροτεί πολιτικά συστήματα, δεν ανήκει σε φατρίες, σε κόμματα, σε τάξεις, σε συντεχνίες, δεν γράφει και δεν ομιλεί. Αλλά υπάρχει, ζει, κινείται, έχει ορέξεις, βάζει σκοπούς, ριψοκινδυνεύει – πόσες φορές δεν ισορροπεί στην άκρη του τοίχου, στα κλαδιά της βερικοκιάς και στις ρόδες του αυτοκινήτου μας.

Δεν έχει τα προνόμια ενός ανθρώπου, αλλά του λείπει μια ανθρώπινη τραγωδία, δεν γνωρίζει ότι θα πεθάνει, εξάλλου γι’ αυτό και δεν κάνει τέχνη, δεν γράφει πεισιθάνατα ποιήματα και δεν ονειρεύεται ουτοπίες, τόπους όπου δεν υποφέρει κανείς, όπου δεν ταπεινώνεται από τους δυνατούς, δεν επιδιώκει μάταια την αθανασία. Αλλά κι αυτό, όπως κι εγώ είμαστε ζωντανά πλάσματα, ανήκουμε στη ζώσα ύλη, στην ύλη που έχει σκοπούς και επιδιώξεις. Εχει σημασία αν οι επιδιώξεις είναι ναπολεόντειες ή αναζήτηση τροφής και ερωτικής συντροφιάς χωρίς άλλες δεσμεύσεις; Αυτό το μικροσκοπικό μυρμηγκάκι κάνει σεξ επιλέγοντας ερωτικό σύντροφο, όχι για την κοινωνική του θέση, όχι για την ομορφιά του, όχι για το πορτοφόλι του, αλλά για να πληρωθεί μια ανάγκη, την ίδια ανάγκη που έχει και ο σταρ, ο παρίας, ο τύραννος και το θύμα. Καθώς πίνοντας τον καφέ μου παρατηρώ τα σούρτα – φέρτα των μικρών μυρμηγκιών στο πλακόστρωτο θυμάμαι ξαφνικά πως την ίδια εικόνα για τους ανθρώπινους οικισμούς είχα όταν πριν από πολλά πολλά χρόνια ταξίδεψα πρώτη φορά με αεροπλάνο. Ηταν καλοκαίρι, αιθρία και πετώντας πάνω κυρίως από πόλεις της Ευρώπης και αργότερα της Αμερικής είχα την ίδια αίσθηση με την τρελή κίνηση του μυρμηγκιού. Μέρα ή νύχτα σ’ ένα ταξίδι τότε προς τις ΗΠΑ ένδεκα ωρών τρεις φορές, ίσως και πέντε είδαμε από τα παράθυρα του αεροπλάνου τη δύση του ήλιου, κάτω μυρμηγκιές οι άνθρωποι, τα αυτοκίνητα να κινούνται άσκοπα για τον παρατηρητή, άλλοτε οργανωμένα με ρυθμούς και παύσεις, άλλοτε αυθαίρετα. Κυριαρχούσε, όπως στο ταπεινό μυρμήγκι μου, η κίνηση, αυτό που προσφυώς όρισε ο Λάιμπνιτς ως την ουσία της υπάρξεως: «Ο,τι κινείται υπάρχει».

Αρα το μικρό ζωύφιο της αυλής μου είναι η επαλήθευση μιας υπαρξιακής συνθήκης. Αν σηκωθώ και την ώρα που κινείται τρελά το ζωύφιο, το μόλις διακρινόμενο της αυλής μου, το πατήσω με το παπούτσι μου και παύσει πλέον να κινείται δεν υπάρχει!

Αλλά είναι ευτυχές, αφού δεν αφήνει πίσω του επιδιώξεις που σχεδίασε να κατακτήσει, έρωτες, αγάπες, μίση, φιλίες, εχθρότητες, αγώνες ιδεολογικούς, ταξικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς, καλλιτεχνικούς, υπαρξιακά προβλήματα, χρέη, οφειλές, συγγνώμες, συναντήσεις που αναβλήθηκαν και ανάγκες που δεν πληρώθηκαν. Αλλά το μικροσκοπικό αυτό ζωντανό πλάσμα αγνοεί κάτι σημαντικότερο απ’ όλα αυτά, δεν ξέρει ότι θα πεθάνει!

Και να σκεφτεί κανείς ότι κατά τις πανάρχαιες αφηγήσεις όλων των πολιτισμών και ο άνθρωπος για εκατομμύρια χρόνια ζούσε και πέθαινε μέσα στη φύση χωρίς την επίγνωση του θανάτου. Δεν πρόκειται τώρα να σταθώ αν γνώρισε πως θα πεθάνει είτε τρώγοντας έναν απαγορευμένο καρπό είτε αλλάζοντας στάση και όρθιος άλλαξε δομή ο εγκέφαλός του.

Οπως και να έχουν τα πράγματα ενώ κινείται άρα ζει, όπως το ζωύφιο της αυλής μου, ξέρει ότι κάποτε θα πεθάνει, άρα θα περάσει στην ακινησία. Ακριβώς όπως το πατημένο από το παπούτσι μου μυρμηγκάκι. Η διαφορά ανάμεσα στα δύο τέρματα του βίου ονομάζεται τραγικό αίσθημα.

Αυτές τις μέρες στην Επίδαυρο καθισμένοι στα πέτρινα εδώλια δ’ ελέου και φόβου καθαιρόμεθα και εισπράττουμε για να το συνηθίσουμε το γεγονός του συνειδητού τέλους. Την ίδια ακριβώς ώρα κάτω από τα πόδια μας στο αρχαίο αμφιθέατρο και στις σχισμές που ενώνονται οι κερκίδες μυριάδες μικρά ζωύφια οδεύουν νομοτελειακά προς τον θάνατο ανίδεα και ευτυχή, αφού κινούνται αναζητώντας τροφή και σεξ χωρίς σονέτα, κουαρτέτα, γλυπτά, ναούς και χοροστάσια.

Ας μη διαβαστούν τα παραπάνω ως απελπισία του ζην. Τα έγραψε ένας άνθρωπος, θα τα διαβάσουν άνθρωποι, θα τα συζητήσουν, θα τα σιχτιρήσουν και θα παρηγορήσουν το γεγονός πως κάποτε είχαν τη χαρά να γράφουν, να διαβάζουν και να βρίζουν.