Η χαμένη τιμή της σοσιαλδημοκρατίας

Σε μια Ευρώπη που αναζητά τον δρόμο της, ο σημερινός πολιτικός χάρτης δεν μοιάζει καθόλου με τους ανάλογους παρελθουσών δεκαετιών. Στις πρόσφατες ευρωεκλογές το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, δηλαδή η Κεντροδεξιά, παρέμεινε πρώτο. Στη Γηραιά Ηπειρο είναι αρκετές οι συντηρητικές κυβερνήσεις, οι λαϊκιστές και οι εθνικιστές σημείωσαν αύξηση – όχι όμως εκείνοι που προβλεπόταν – και η σοσιαλδημοκρατία έχει περιοριστεί σε δύο «νησίδες»: την Ιβηρική και τη Σκανδιναβία, τα δύο άκρα της Ευρώπης δηλαδή. Ποιος, άραγε, θα σώσει τη χαμένη τιμή της σοσιαλδημοκρατίας; Και τελικά μπορεί να σωθεί;

Το ενδιαφέρον στον 21ο αιώνα είναι πως η σοσιαλδημοκρατία δεν είναι κάτι ενιαίο. Στη Γερμανία το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα μπορεί να συγκυβερνά, όμως στις ευρωεκλογές ήρθε τρίτο μετά τους Πράσινους και πλέον οι δημοσκοπήσεις δίνουν στο άλλοτε κραταιό κόμμα ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά της ιστορίας του – 12% με 13%. Η κρίση οδήγησε στην παραίτηση της προέδρου του SPD Αντρέα Νάλες από όλα τα αξιώματα και την οριστική αποχώρησή της από την πολιτική ζωή. Τα ίδια και χειρότερα στη Γαλλία, όπου αρκεί να θυμηθούμε πως το 2012 το Σοσιαλιστικό Κόμμα διέθετε την απόλυτη πλειοψηφία στην Εθνοσυνέλευση και ο ηγέτης του Φρανσουά Ολάντ βρισκόταν στο Μέγαρο των Ηλυσίων. Στις προεδρικές εκλογές του 2017 ο υποψήφιος των Σοσιαλιστών ήρθε πέμπτος με μόλις 6% των ψήφων. Στις πρόσφατες ευρωεκλογές το κόμμα ήρθε έκτο και κανείς δεν προβλέπει μια γρήγορη ανάκαμψη. Στην Ιταλία το Δημοκρατικό Κόμμα πήρε μόλις 19% στις εκλογές του 2018.

Αν λοιπόν τρία από τα ισχυρότερα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης, με μεγάλη παράδοση και πολλές εφεδρείες, δεν μπορούν να καθορίσουν τον δρόμο που θα τα ξαναφέρει στις καρδιές και στα ψηφοδέλτια των πολιτών, από πού μπορεί να έρθει η ελπίδα για την Κεντροαριστερά; Αλλα κεντροαριστερά κόμματα που διεκδικούν την εξουσία – και κατόρθωσαν να την πάρουν σε Πορτογαλία, Ισπανία, Δανία, Σουηδία και Φινλανδία – ακολουθούν το καθένα μια δική του πολιτική στάση, διαμορφωμένη τόσο από τις ιδιαιτερότητες της κάθε χώρας όσο και από τη δυναμική των άλλων κομμάτων. Κάποιοι στρέφονται προς τα αριστερά, κάποιοι προς τα δεξιά. Το κάθε κόμμα δίνει τη δική του πρόταση για το νέο σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο.

Σκανδιναβία

Στη Δανία, η οποία είχε και τις πιο πρόσφατες εκλογές, στις αρχές Ιουνίου, το Socialdemokraterne ήρθε πρώτο, ωστόσο η ηγέτις του και νέα πρωθυπουργός της χώρας Μέτε Φρέντερικσεν, πιεσμένη από την άνοδο του ακροδεξιού Δανέζικου Λαϊκού Κόμματος το 2015, αναγκάστηκε να προσαρμόσει τις θέσεις της. Κι έτσι οι παραδοσιακές αριστερές τοποθετήσεις για την ενίσχυση του κράτους πρόνοιας – το οποίο από το 2000 δέχθηκε μεγάλο πλήγμα, με τους περισσότερους Δανούς να πληρώνουν από την τσέπη τους εκείνα που κάποτε ήταν δωρεάν – συνδυάστηκαν με μια πολύ πιο σκληρή στάση απέναντι στους μετανάστες και τους αιτούντες άσυλο, που αποδείχθηκε ότι βρήκε απήχηση στους ψηφοφόρους της σκανδιναβικής χώρας και ιδιαίτερα εκείνους της μεσαίας και της εργατικής τάξης που τα προηγούμενα χρόνια είχαν στραφεί στην Ακροδεξιά.

Ερώτημα πρώτο, λοιπόν, που τέθηκε από τους αναλυτές: μπορεί κανείς να μιλά για σοσιαλδημοκρατική άνοιξη στη Δανία όταν η επιτυχία του κόμματος βασίζεται σε ένα τόσο επικίνδυνο μονοπάτι όσο η προσέγγιση με την Ακροδεξιά στο μεταναστευτικό ζήτημα; Παρόμοιο ερώτημα τίθεται και στους σουηδούς Σοσιαλδημοκράτες. Σε καμία άλλη χώρα της Ευρώπης οι Σοσιαλδημοκράτες δεν υπήρξαν τόσο επιτυχημένοι για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα. Το Sveriges Socialdemokratiska Arbetareparti έχει έρθει πρώτο σε κάθε εκλογική μάχη από το 1917, αν και ο ηγέτης του δεν γινόταν πάντα πρωθυπουργός. Στις πιο πρόσφατες εκλογές, το 2018, το κόμμα έπεσε στο 28%, το χειρότερο αποτέλεσμα τα τελευταία 110 χρόνια. Πάλι όμως ήρθε πρώτο. Εκανε κι αυτό στροφή στις θέσεις του, υπό την πίεση της ανόδου της Ακροδεξιάς. Ο επικεφαλής του κόμματος Στεφάν Λεβέν κατάφερε τον Ιανουάριο, 113 ημέρες μετά τις εκλογές, να σχηματίσει μια αδύναμη κυβέρνηση συνασπισμού κάνοντας αρκετές παραχωρήσεις για να εξασφαλίσει τη στήριξη των Φιλελευθέρων και του Κεντρώου Κόμματος – και μία από αυτές τις παραχωρήσεις ήταν και στο θέμα της μετανάστευσης.

Στην ίδια περιοχή του κόσμου, η Φινλανδία φαίνεται να ακολουθεί έναν άλλο δρόμο. Η νέα πεντακομματική κεντροαριστερή κυβέρνηση με επικεφαλής τους Σοσιαλδημοκράτες εξελέγη με την υπόσχεση να διακόψει το πρόγραμμα λιτότητας και να αυξήσει τις δαπάνες κατά 1,2 δισ. ευρώ. Σκοπεύει επίσης να αυξήσει τον αριθμό προσφύγων που γίνονται δεκτοί στη χώρα ετησίως από 750 σε 850 – σε πλήρη αντίθεση με τις δύο γειτονικές της χώρες που έχουν επίσης κεντροαριστερές κυβερνήσεις.

Ιβηρική

Στην άλλη άκρη της Ευρώπης, στην Ιβηρική Χερσόνησο, το σοσιαλδημοκρατικό πείραμα ακολουθεί άλλους δρόμους και φαίνεται, μέχρι στιγμής, να αποτελεί και τη μεγαλύτερη ελπίδα. Επειτα από αρκετά δύσκολα χρόνια, το Partido Socialdemocrata στην Πορτογαλία βρίσκεται και πάλι στην εξουσία. Ο πρωθυπουργός Αντόνιο Κόστα οδηγεί με μαεστρία και ελιγμούς την κυβέρνηση της Λισαβόνας από το 2015, παρότι το κόμμα του δεν έχει την πλειοψηφία. Ο Κόστα μπόρεσε και συνδύασε την πολιτική λιτότητας που επέβαλε μέσω του Μνημονίου διάσωσης η ΕΕ με πολιτικές ελάφρυνσης εκείνων που επλήγησαν περισσότερο. Τον Μάιο του 2014 η χώρα βγήκε από το Μνημόνιο και τρία χρόνια αργότερα δανείστηκε για πρώτη φορά με αρνητικά επιτόκια. Ο ελάχιστος μισθός αυξήθηκε, οι μισθολογικές απώλειες των δημοσίων υπαλλήλων αποκαταστάθηκαν, η ανεργία έπεσε κάτω από το 9%, οι συντάξεις αυξήθηκαν και η ανάπτυξη ξεπέρασε το 2,5% το 2017. Το πορτογαλικό πολιτικό πείραμα – μια σοσιαλιστική κυβέρνηση με στήριξη της ριζοσπαστικής Αριστεράς και των κομμουνιστών – χρησιμεύει ήδη ως ένα άλλο μοντέλο για την ανανέωση της σοσιαλδημοκρατίας.

Το πείραμα συνεχίζεται με ακόμα μεγαλύτερη ορμή στη γειτονική Ισπανία. Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ αντιπαρήλθε όλα τα εσωκομματικά εμπόδια – και κυρίως τις αντιδράσεις των στελεχών του Σοσιαλιστικού Κόμματος που ήθελαν στροφή προς τα δεξιά – και οδήγησε το κόμμα του σε νίκη στις εθνικές εκλογές του Απριλίου, κατορθώνοντας να περιορίσει την εμφάνιση, για πρώτη φορά, ενός ακροδεξιού κόμματος, του Vox. H δήμαρχος του Παρισιού Αν Ινταλγκό χαιρέτισε τους ισπανούς Σοσιαλιστές ως «ελπίδα και παράδειγμα για τους Σοσιαλδημοκράτες της Ευρώπης». Ο Σάντσεθ αρνήθηκε να δεχθεί πιέσεις από τον ακροδεξιό σοβινισμό και έδωσε έμφαση, στην προεκλογική εκστρατεία, στις αξίες της σοσιαλδημοκρατίας, όπως η ισότητα, η αλληλεγγύη και η δέσμευση στην κοινωνική δικαιοσύνη και στο κράτος πρόνοιας. Εμφανίστηκε ως ο προστάτης της δημοκρατίας απέναντι στις δυνάμεις του αυταρχισμού και της απομόνωσης. Είναι εντυπωσιακό πως με την εμμονή του σε αυτά, οι ισπανοί Σοσιαλιστές κέρδισαν την πλειοψηφία στην περιφέρεια, η οποία μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1977 στήριζε σταθερά τα συντηρητικά κόμματα. Το δίδαγμα, σύμφωνα με τους αναλυτές; Απέναντι σε ένα πανευρωπαϊκό κύμα δεξιόστροφου λαϊκισμού ο Σάντσεθ δήλωσε προοδευτικός, χωρίς να απολογείται. Να, άλλος ένας δρόμος για τη σοσιαλδημοκρατία.