Δημοκρατία και υπευθυνότητα

Για πολλούς το νόημα της δημοκρατίας είναι η επικράτηση της βούλησης των πολλών επί των ολίγων, όπως είπε ο Αλέξης Τσίπρας σε προεκλογικό του λόγο τον περασμένο Μάιο. Αυτή, όμως, η αντίληψη οδηγεί σε αδιέξοδα που υποτίθεται ότι δεν έχει η δημοκρατία – ή ενθαρρύνει παραβιάσεις βασικών της αρχών.

Η σύγχρονη δημοκρατία έχει το πλεονέκτημα εξασφάλισης καλύτερης, αποτελεσματικότερης, πιο υπεύθυνης διακυβέρνησης σε σύγκριση με άλλα πολιτεύματα. Αυτό οφείλεται στο ότι σε μια δημοκρατία ανατίθεται η διακυβέρνηση μιας χώρας για ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα σε μια ομάδα ατόμων, που εφαρμόζει ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα, ακολουθώντας ορισμένους προδιαγεγραμμένους κανόνες, και μπορεί να αντικατασταθεί από άλλη ομάδα η οποία θα εφαρμόσει άλλο πρόγραμμα, αν έτσι κρίνει το εκλογικό σώμα.

Με δυο λόγια, η δημοκρατία με τη σύγχρονη έννοια προϋποθέτει μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων, η οποία ανανεώνεται ή αίρεται με θεσμικά προβλεπόμενους τρόπους. Ο λαός, δηλαδή, το σύνολο του εκλογικού σώματος, εξουσιοδοτεί μια ομάδα προσώπων που δρα ως «κέντρο ευθύνης» να φέρει εις πέρας ένα πρόγραμμα.

Η εμπιστοσύνη στην ομάδα αυτή είναι θεσμική και προϋποθέτει υπόρρητα την αναγνώριση ότι λειτουργεί υπεύθυνα και λογοδοτεί γι’ αυτό. Αυτό σημαίνει ότι το σύνολο των ψηφοφόρων έχει δικαίωμα, με την έννοια της εύλογης προσδοκίας, στην κυβερνητική επάρκεια και στη λογοδοσία των κυβερνώντων. Η προσδοκία αυτή είναι θεμιτή από τη στιγμή που ο ψηφοφόρος παίζει τον ρόλο του στο δημοκρατικό πολίτευμα, ψηφίζοντας εκείνη την ομάδα η οποία, κατά την κρίση του, θα εφαρμόσει πρόγραμμα που εξυπηρετεί το γενικό συμφέρον. Λειτουργεί, δηλαδή, και αυτός υπεύθυνα, ως μέλος ενός ευρύτερου κέντρου ευθύνης, που αποτελείται από το σύνολο των πολιτών.

Βέβαια, δεν είναι πάντα φανερό και δεδομένο το γενικό συμφέρον. Η γενική βλάβη, όμως, είναι, ορισμένες φορές. Κάθε κυβέρνηση έχει σχεδόν πάντα κάτι θετικό να επιδείξει από το έργο της. Κάποιες ομάδες έχουν ωφεληθεί από τη θητεία της. Μια κυβέρνηση καλείται να χειριστεί ορισμένα προβλήματα που απαιτούν λύσεις, τις οποίες μόνο συλλογικές αποφάσεις μπορούν να δώσουν. Αν το συνολικό κοινωνικό κόστος της λύσης υπερβαίνει εκείνο του οφέλους που προσφέρει, η υπεύθυνη διακυβέρνηση έχει αποτύχει. Το εκλογικό σώμα αποτιμά αυτήν τη σχέση οφέλους και κόστους, κέρδους ή ζημίας για το σύνολο. Μπορεί να κρίνει ότι το όφελος που προσέφερε το κυβερνητικό έργο είναι λιγοστό και αφορά ελάχιστους, ενώ το κόστος είναι μεγάλο και το υφίστανται όλοι. Τότε το κυβερνητικό έργο θεωρείται αποτυχημένο στην ολοκληρία του και η ετυμηγορία του εκλογικού σώματος εκφράζει την άρση της αρχικής εμπιστοσύνης που έδειξε αναθέτοντας τη διακυβέρνηση της χώρας σε μια συγκεκριμένη πολιτική ομάδα, σε ένα ορισμένο κόμμα.

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, το συνολικό κόστος μιας πολιτικής που εφάρμοσε μια κυβέρνηση μπορεί να αποβεί ΤΕΡΑΣΤΙΟ, έναντι του οφέλους ελαχίστων. Τότε η αποτυχία είναι προδήλως παταγώδης. Το γενικό συμφέρον έχει υποστεί ανυπολόγιστες απώλειες. Τότε το εκλογικό σώμα όχι μόνο καταψηφίζει την ομάδα που ανέλαβε τη διακυβέρνηση της χώρας, αλλά η απαίτηση για κυβερνητική επάρκεια και υπευθυνότητα γίνεται πάνδημη. Και από την απαίτηση αυτή προκύπτει και η ανάγκη προφύλαξης στο μέλλον από ομάδες που λειτουργούν ως κέντρα ανευθυνότητας – και όχι ως κέντρα ευθύνης προς το σύνολο των πολιτών.

Πιστεύω ότι αυτή η ανάγκη πρέπει να τονιστεί σήμερα ειδικά.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών