Η δύσκολη εξίσωση της δημοσιονομικής πολιτικής

Από την προσεχή Δευτέρα η νέα κυβέρνηση θα βρεθεί αντιμέτωπη 1) με τους συμφωνημένους και προκαθορισμένους στόχους για ετήσια πρωτογενή πλεονάσματα 3,5% του ΑΕΠ έως και το 2022, 2) με τα απόνερα των παροχών πριν από τις ευρωεκλογές ελάχιστου ετήσιου κόστους 0,7% του ΑΕΠ σύμφωνα με την Τράπεζα της Ελλάδος ή 1,2% του ΑΕΠ σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας (ESM), 3) με τη βαριά κληρονομιά αναίρεσης προεκλογικά της συμφωνημένης με τους εταίρους μείωσης του αφορολογήτου, που επιφέρει ετησίως απώλεια εσόδων περίπου 1% του ΑΕΠ, 4) με τον κίνδυνο παρέμβασης για τη διάσωση της ΔΕΗ και άλλων ΔΕΚΟ (ΕΛΤΑ, ΟΑΣΑ, ΟΑΣΘ, κ.λπ.) που προφανώς θα κοστίσουν, αλλά και με την εν δυνάμει ανοδική πίεση στις συντάξεις λόγω αποφάσεων μέσα στο 2019 του Συμβουλίου Επικρατείας, που μπορεί να ευδοκιμήσουν και να κοστίζουν ετησίως έως και 2% του ΑΕΠ.

Συνεπώς, βραχυπρόθεσμα οι περιορισμοί στη δημοσιονομική πολιτική που κληροδοτούνται στην επόμενη κυβέρνηση είναι έντονα ασφυκτικοί, ακόμα και αν προσπεραστεί ο κίνδυνος των δικαστικών αποφάσεων ή και ο κίνδυνος χρεοκοπίας των ΔΕΚΟ. Με δεδομένα τα υπερπλεονάσματα των τελευταίων δύο ετών της τάξης του 0,7% του ΑΕΠ, τα οποία δεν θα επαναληφθούν, οι παραπάνω περιορισμοί συνεπάγονται την ανάγκη ανεύρεσης μόνιμων εσόδων της τάξης του 1,0%  του ΑΕΠ ετησίως μόνο και μόνο για να κλείσει η τρύπα που ανοίχτηκε προεκλογικά. Υπάρχει διέξοδος;

Μια πηγή εσόδων που δεν έχουν συμπεριληφθεί στα έσοδα του προϋπολογισμού και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να επιτευχθούν οι στόχοι είναι η υπόλοιπη επιστροφή των κερδών SMP & ANFA των κεντρικών τραπεζών στην ευρωζώνη, που σήμερα αριθμούν σε περίπου €3 δισ. έως το 2022 ή 0,5% του ΑΕΠ ετησίως για τρία συνεχή έτη. Η δημοσιονομική τρύπα προσωρινά περιορίζεται στο 0,5% του ΑΕΠ. Τα SMP & ANFA κέρδη δεν είναι όμως μια μόνιμη πηγή εσόδων.

Η προφανής διέξοδος από τη σημερινή δημοσιονομική ασφυξία βρίσκεται στην επανεκκίνηση της οικονομίας και την απομάκρυνσή της από παρελθούσες πολιτικές στασιμότητας, αποεπένδυσης και αναδιανομής της μιζέριας. Ηδη ορισμένα από τα αποτελέσματα αυτής της διαφαινόμενης επανεκκίνησης είναι ορατά. Τους τελευταίους μήνες, και ιδιαίτερα μετά τις ευρωεκλογές, η προσδοκία για επανεκκίνηση της οικονομίας μετά τις εθνικές εκλογές, μαζί με την επιβράδυνση στην Ευρώπη και τη συνέχιση του QE, έχουν ανεβάσει σημαντικά τις τιμές των κρατικών ομολόγων και έχουν αυτομάτως μειώσει την απαιτούμενη απόδοσή τους κατά περίπου δύο ποσοστιαίες μονάδες. Μια πτώση στο κόστος δανεισμού του Δημοσίου κατά δύο και πλέον ποσοστιαίες μονάδες ισοδυναμεί με ετήσια μείωση στο συνολικό κόστος δανεισμού περίπου €0,6 δισ. ή 0,3% του ΑΕΠ. Με άλλα λόγια, η προεξόφληση από τις αγορές της επερχόμενης αλλαγής σελίδας στην οικονομική πολιτική μετά την 7η Ιουλίου έχει ήδη περιορίσει την προεκλογική τρύπα στο δημοσιονομικό αποτέλεσμα από 0,5% στο 0,2% του ΑΕΠ.

Η επανεκκίνηση της οικονομίας έχει μια σταδιακή θετική και σημαντική επίδραση στα έσοδα του κράτους. Οικονομολόγοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής συνοψίζουν την επίδραση αυτή με τον όρο «ημι-ελαστικότητα» εσόδων 0,5%. Αυτό σημαίνει ότι μια αύξηση της οικονομικής δραστηριότητας κατά μία ποσοστιαία μονάδα κομίζει συγχρόνως και αύξηση εσόδων του Δημοσίου κατά μισή ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ. Συνεπώς ο στόχος για έναν ρυθμό ανάπτυξης 4%, που υπερβαίνει τον σημερινό κατά δύο ποσοστιαίες μονάδες, εφόσον επιτευχθεί θα προσφέρει και επιπλέον έσοδα της τάξης του 1% του ΑΕΠ. Η προεκλογική τρύπα κλείνει και αναδύεται δημοσιονομικός χώρος 0,8% του ΑΕΠ.

Είναι, όμως, αρκετός ο δημοσιονομικός χώρος του 0,8% του ΑΕΠ για τις επιθυμητές φορολογικές ελαφρύνσεις; Για μείωση των φορολογικών συντελεστών των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών, μείωση του ΦΠΑ, μείωση του ΕΝΦΙΑ, μείωση των εργοδοτικών εισφορών ή και αύξηση του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος; Αυτό είναι το ζητούμενο στον σχεδιασμό της οικονομικής πολιτικής μετά την 7η Ιουλίου.

Η απάντηση για την ύπαρξη ή όχι επαρκούς δημοσιονομικού χώρου δεν είναι ούτε απλή ούτε εύκολη. Και περιγράφεται μόνον έμμεσα στα δημοσιευμένα προεκλογικά προγράμματα των κομμάτων. Το περίγραμμα των πολιτικών των σχεδίων υπάρχει, αλλά θα χρειαστεί να παρουσιαστεί με μεγαλύτερη ευκρίνεια από την αρχή της τετραετίας, να ποσοτικοποιηθεί με όσο το δυνατόν πληρέστερη λεπτομέρεια, να φανεί ότι κουμπώνει συνολικά ώστε να πείσει τους πολίτες, τους επενδυτές, αλλά και τους εταίρους στην Ευρώπη. Η εξ αρχής αξιοπιστία του σχεδίου είναι και κύριο συστατικό της επιθυμητής μελλοντικής επιτυχίας του. Γι’ αυτόν τον λόγο η προετοιμασία της νέας κυβέρνησης για το Eurogroup του Σεπτεμβρίου 2019, εκεί που θα παρουσιάσει για πρώτη φορά την οικονομική της πολιτική στους εταίρους της ευρωζώνης, είναι πρωταρχικής σημασίας.

Αν στο πρώτο έτος διακυβέρνησης η οικονομική πολιτική φέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα στους ρυθμούς ανάπτυξης και στο δημοσιονομικό αποτέλεσμα, τότε θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε με μεγαλύτερη αξιοπιστία και πολιτικό βάρος και σε μια επαναδιαπραγμάτευση με τους εταίρους για τους στόχους των πρωτογενών πλεονασμάτων, τόσο μεσοπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα, έως το 2060. Οψόμεθα.

Ο πρώην υπουργός Οικονομικών Γκίκας Α. Χαρδούβελης είναι καθηγητής στο Τμήμα Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής Διοικητικής του Πανεπιστημίου Πειραιώς