Το τέλος του Συμφώνου της Βαρσοβίας

Αντεξε 35 χρόνια. Στη διάρκειά τους έσπειρε τον τρόμο σε εκατομμύρια πολίτες των χωρών – μελών του, πολύ περισσότερο από ό,τι σε εκείνους των αντίπαλων κρατών του Ψυχρού Πολέμου. Παρά το γεγονός ότι σε διάφορες περιόδους η σύγκρουση Δύσης – Ανατολής έμοιαζε ότι καθίσταται αναπόφευκτη, για τις χώρες – δορυφόρους της πρώην ΕΣΣΔ, όπως και για τους πολίτες της ίδιας, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας υπήρξε ένας κλειστός, ασφυκτικά καταπιεστικός κόσμος από το 1955 που ιδρύθηκε μέχρι και το 1989, όταν άρχισε να αποσυντίθεται μαζί με την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, μέχρι την ώρα της πλήρους διάλυσης, την 1η Ιουλίου 1991.

Επισήμως ονομαζόταν Συνθήκη της Φιλίας, Συνεργασίας και Αμοιβαίας Βοήθειας. Και στα χρόνια της ακμής της υπήρξε μια από τις πιο ισχυρές στρατιωτικές συμμαχίες στην Ιστορία με μέλη της τα κομμουνιστικά κράτη της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Το Κρεμλίνο το ίδρυσε για να απαντήσει στο ΝΑΤΟ που είχε επικεφαλής τις ΗΠΑ, όχι όμως την ίδια στιγμή, το 1949, αλλά έξι χρόνια αργότερα, το 1955, όταν η τότε Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας έγινε μέλος του Βορειοατλαντικού Συμφώνου. Ηταν η στιγμή που η σοβιετική ηγεσία θεώρησε πως το στρατηγικό της πλεονέκτημα στην Ευρώπη βρισκόταν υπό απειλή και έπρεπε να κάνει κάτι γι’ αυτό. Η ένταξη της ΟΔΓ στο ΝΑΤΟ σήμαινε ότι ένας νέος στρατηγικός χώρος διαμορφωνόταν πλέον στη Γηραιά Ηπειρο και τα σύνορά του έφταναν πια πολύ εγγύτερα προς τη Ρωσία. Η σοβιετική συντριπτική υπεροπλία εδάφους, ιδίως σε άρματα μάχης αλλά και σε αριθμό στρατιωτών, δεν ήταν πλέον επαρκής καθώς οι όροι έμοιαζαν περίπου να αντιστρέφονται ξυπνώντας μνήμες πολύ βαθιές, ακόμα και από τα χρόνια της εκστρατείας του Ναπολέοντα στη Μόσχα. Η ανησυχία ότι θα μπορούσε πλέον να υπάρξει πλήρης ανατροπή, έως και αντιστροφή, των βασικών δεδομένων στην ισορροπία δυνάμεων και των στρατηγικών σχεδιασμών ήταν έκδηλη. Και όχι άδικη.

ΣΤΡΑΤΟΣ ΕΚΑΤΟΜΜΥΡΙΩΝ. Στην πλήρη του ανάπτυξη, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας των επτά κομουνιστικών κρατών έφτασε να διαθέτει πέρα από τα στρατηγικά όπλα και αρκετά εκατομμύρια ετοιμοπόλεμους άνδρες με χιλιάδες άρματα μάχης τοποθετημένα σε περισσότερες από πενήντα μεραρχίες, πολλές εξ αυτών πολύ κοντά στα σύνορα Δύσης – Ανατολής. Ταυτόχρονα, ήταν ο μηχανισμός που εγγυήθηκε την εσωτερική καταστολή στις χώρες που οι λαοί τους έδειχναν τάσεις αμφισβήτησης της απόλυτης σοβιετικής ηγεμονίας, όπως συνέβη στην Ανοιξη της Πράγας. Και όταν το 1987 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ συναντούσε τους ηγέτες των κρατών – μελών του Συμφώνου, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι σε περίπου δύο χρόνια αυτό πλέον θα κατέρρεε. Ο Χόνεκερ, ο Γιαρουζέλσκι και ο Τσαουσέσκου φωτογραφίζονταν δίπλα του ευτυχείς και βέβαιοι για το μέλλον.

Η ΠΕΡΕΣΤΡΟΪΚΑ. Ομως, η απόφαση του Γκορμπατσόφ να προχωρήσει τελικά σε μία στοιχειώδη έστω απόπειρα εκδημοκρατισμού της ίδιας της ΕΣΣΔ, αλλά και στην προσπάθεια συνεννόησης με τις ΗΠΑ για την αποφυγή μιας παγκόσμιας πυρηνικής σύρραξης, μετέβαλε δραματικά το τοπίο. Ταυτόχρονα, οι οικονομικές πιέσεις που είχαν γίνει αβίωτες πρώτα απ’ όλους για τους ίδιους τους σοβιετικούς πολίτες, επιτάχυναν την ξαφνική πτώση: με την εξαγγελία του αμερικανού προέδρου Ρέιγκαν για το σχέδιο του «Πολέμου των άστρων», η Μόσχα ήταν αδύνατο πια να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις μιας τέτοιας προοπτικής. Η χαλάρωση του ελέγχου, σε συνδυασμό με τη διαρκή προσπάθεια της ΟΔΓ να πιέσει τη Γερμανική Λαικρατική Δημοκρατία από μέσα την ώρα που φούντωνε πια η ανάγκη για ελευθερία πίσω από το Τείχος, το έκαναν να πέσει σαν χάρτινος πύργος. Ηταν η αρχή του τέλους που, πια, δεν άργησε να έρθει.