Ο Αισχύλος στο Μαουτχάουζεν

Ο τόπος είναι συνδεδεμένος με μία από τις μελανότερες και πλέον απεχθείς περιόδους στην ιστορία της ανθρωπότητας. Πίσω από τους πετρόχτιστους τοίχους του Μαουτχάουζεν της Αυστρίας (του πρώτου στρατοπέδου συγκεντρώσεως που χτίστηκε εκτός γερμανικών συνόρων) περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι βρήκαν τον θάνατο, σε καταναγκαστικά έργα και εκτελέσεις, με εντολή των Ναζί. Γι’ αυτό και τις τελευταίες έξι δεκαετίες λειτουργεί ως τοπόσημο της ιστορικής μνήμης, ένα υπαίθριο μουσείο που υπενθυμίζει την ακρότητα της ανθρώπινης θηριωδίας. Σε ελάχιστες εξαιρέσεις φιλοξένησε, με εντολή των τοπικών Αρχών, καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Μία από αυτές και η παρουσίαση, το 1988, της «Τριλογίας του Μαουτχάουζεν» από τον Μίκη Θεοδωράκη, ο οποίος είχε μελοποιήσει στίχους του Ιάκωβου Καμπανέλλη το 1966. Στη συναυλία εκείνη τραγούδησαν η Μαρία Φαραντούρη, η Ανατολικογερμανίδα Γκιζέλα Μάι και η Ελινόαρ Μοάβ – Βενιάδη, στα ελληνικά, γερμανικά κι εβραϊκά αντίστοιχα. Η συναυλία είχε δοθεί παρουσία του τότε καγκελαρίου της Αυστρίας Φραντς Βρανίτσκι και χιλιάδων επισκεπτών από όλη την Ευρώπη. Το φορτισμένο κλίμα της συγκεκριμένης βραδιάς εντάθηκε στη δεύτερη παρουσίαση του έργου από τον ίδιο τον συνθέτη και τη Φαραντούρη στον τόπο του μαρτυρίου. Αφορμή, τον Μάιο του 1995 για τη συναυλία, στάθηκε η 50ή επέτειος από την απελευθέρωση του Μαουτχάουζεν.

Αύριο στον ίδιο χώρο είναι η σειρά της ελληνίδας σκηνοθέτριας Ελλης Παπακωνσταντίνου και της ομάδας της ODV Ensemble να παρουσιάσουν το νέο τους έργο «The Kindly Ones» («οι Ευμενίδες», δηλαδή, τρίτο μέρος της «Ορέστειας» του Αισχύλου), στο πλαίσιο του φεστιβάλ Festival der Regionen 2019 («Φεστιβάλ των Περιφερειών»). Η επιλογή της περιοχής δεν έγινε τυχαία από την Παπακωνσταντίνου. Με το ODC Ensemble συνηθίζει να δημιουργεί υβριδικές παραστάσεις και να εμπνέει ή ακόμα και να προκαλεί το κοινό ενώνοντας τα κλασικά με πιο σύγχρονα έργα, δίνοντας ταυτόχρονα έμφαση στην εκπαίδευση. Ετσι και στο «The kindly ones», η δημιουργία αποτελεί μια ισχυρή πολιτική και κοινωνική συνδήλωση για όλες τις τρέχουσες εξελίξεις στην Ευρώπη, με την άνοδο του φασισμού και του συντηρητισμού, όπως επισημαίνει και η ίδια στη δήλωσή της στο «Νσυν». Η πρωτότυπη μουσική σύνθεση είναι του γνωστού μας Blaine Raininger και εκτελείται ζωντανά από τον ίδιο. Δίπλα του θα σταθεί επίσης η περφόρμερ Ρόζα Προδρόμου καθώς και μια τοπική χορωδία ηλικιωμένων ανδρών. Τα σκηνικά και τα κοστούμια υπογράφει η Μαρία Πανουργιά, δημιουργώντας στον σκηνικό χώρο ένα τεράστιο μαντάλα, το σύμβολο στην ανατολική θρησκευτική παράδοση που αντιπροσωπεύει το σύμπαν, την ενότητα και την ολότητα.

Το έργο που φτιάχνει η Παπακωνσταντίνου στηρίζεται στις «Ευμενίδες» του Αισχύλου, σε αδημοσίευτα γραπτά, αλλά και στη γνωστή άρια του άγγλου Χένρι Πέρσελ «The cold song» από το έργο «Βασιλιάς Αρθούρος». Η βασική πηγή έμπνευσης ωστόσο είναι το εμβληματικό αυτοβιογραφικό έργο «Μαουτχάουζεν» του Ιάκωβου Καμπανέλλη, ο οποίος επέζησε του στρατοπέδου. Ο θεατρικός συγγραφέας συνελήφθη σε ηλικία 21 ετών από τους γερμανούς κατακτητές και μεταφέρθηκε στο Μαουτχάουζεν στην Αυστρία όπου και κρατήθηκε ως το 1945.

Η εμπειρία του επιζώντος, που αποτελεί ταυτόχρονα μαρτυρία της ναζιστικής θηριωδίας αλλά κι έναν ύμνο στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, αποτυπώθηκε στο ομώνυμο αφηγηματικό έργο του. «Τον καιρό εκείνο, κάθε Κυριακή που δε δουλεύαμε στέκαμε ώρες ολόκληρες και κοιτάζαμε τις γυναίκες που και εκείνες βγαίναν απ’ τ’ αντίσκηνα και μας κοιτάζανε. Η απόσταση που μας χώριζε ήταν μεγάλη. Είναι ζήτημα αν θα μπορούσαμε να συνεννοηθούμε κι αν ακόμη φωνάζαμε. Κάτι τέτοιο φυσικά κανείς δεν ξεθάρρευε να το δοκιμάσει. Ούτε χρειαζόταν. Αυτό το σιωπηλό αλληλοκοίταγμα που περνούσε δύο φράχτες από συρματόπλεγμα δεν είχε ανάγκη από μιλιά. Ηταν οι ώρες του έρωτα στο Μαουτχάουζεν». Αποσπάσματα όπως αυτό από το βιβλίο του Καμπανέλλη θα ζωντανέψουν στο «Kindly ones» μέσα από μια σειρά μουσικών και θεατρικών λειτουργιών της Παπακωνσταντίνου.

ΕΛΛΗ ΠΑΠΑΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ

«Ενα έργο για {LF}τον φασισμό σήμερα»

«Είναι μια μεγάλη τιμή αλλά και πραγματική ευθύνη που μου δίνεται από το αυστριακό Festival de Regionen να δημιουργήσω ένα έργο για τον φασισμό σήμερα», δηλώνει η Ελλη Παπακωνσταντίνου στο «Νσυν». «Μελετώντας την ιστορία του στρατοπέδου και της γύρω περιοχής, βλέπω καθαρά το σημερινό ιστορικό αδιέξοδο της Ευρώπης με τα απωθημένα φασιστικά ιδεολογήματα να έρχονται ξανά στην επιφάνεια και αυτό με φοβίζει. Στο σημερινό Μαουτχάουζεν οι κάτοικοι δεν μιλούν για το Ολοκαύτωμα και όταν ερωτώνται από πού κατάγονται λένε το όνομα μιας άλλης πόλης. Κάπως έτσι μπορώ να καταλάβω το «αμαρτίες γονέων παιδεύουσιν τέκνα». Ακριβώς από αυτή την ενοχή, από το βαθύ συλλογικό τραύμα, τη σύνδεση με τη γενεαλογία, τη γραμμή του αίματος ένθεν κι ένθεν είναι φτιαγμένη και η ελληνική τραγωδία. Αυτό είναι το πρωτογενές υλικό της εννοώ, το τραύμα. Δεν θα μπορούσα να μην ανατρέξω στις Ευμενίδες του Αισχύλου (Ορέστεια), ακριβώς γιατί το κύριο θέμα που διατυπώνει η τραγωδία είναι το θέμα της ενοχής, της γενεαλογίας και της δικαιοσύνης. Tο κείμενο του Αισχύλου είναι τρομακτικά επίκαιρο όταν το ακούς σε αυτό το Μνημείο. Σύμφωνα με μαρτυρίες που εκτίθενται στο Μουσείο του Στρατοπέδου οι κάτοικοι της περιοχής γνώριζαν πολύ καλά τι συνέβαινε στο στρατόπεδο εξόντωσης καθώς έβλεπαν εκτελέσεις στους δρόμους, μύριζαν την κάπνα από τα κρεματόρια, συναλλάσσονταν εμπορικά με το στρατόπεδο κ.λπ. Ομως, αποφάσιζαν τις περισσότερες φορές να κάνουν πως δεν γνώριζαν. Το έργο μου δεν εστιάζει στους SS, ούτε σε εκείνους που ασκούν υψηλή πολιτική αλλά στον απλό άνθρωπο. Σε αυτόν που κάνει ότι δεν γνωρίζει».